Taksa e banesës sipas vlerës së tregut, ja si do të funksionojë për familjet
Në përfundim të programit 3-vjeçar, FMN ka si synim aplikimin e taksës së shtëpive sipas vlerës së tregut.

Sipas ekspertes për çështjet e strehimit, Doris Andoni, kjo kërkon një analizë të hollësishme të efekteve sociale dhe ekonomike, kostos dhe aftësisë për administrimin e saj.

Në intervistën dhënë për “Panorama”, ish-drejtoresha e Entit Kombëtar të Banesave parashtron argumentet pro dhe kundër aplikimit të kësaj takse. Andoni propozon kategorizim të taksave, pasi, sipas saj, kjo qasje do të ishte më rezultative.

Cili do të ishte impakti që do të rridhte nga ky taksim?

Taksa mbi pronën është një nga instrumentet më të vyer të pushteteve vendore në botën perëndimore për të gjeneruar të ardhura dhe për të krijuar më shumë pavarësi financiare nga qeverisja qendrore. Por sipas BB, të ardhurat që vilen aktualisht në Shqipëri nga taksa mbi pronën janë 0.13% të GDP, një nivel shumë i ulët krahasuar me vendet e OECD, ku kjo taksë përbën rreth 1.8% të GDP. Është e dukshme që ka vend për rritje të taksës mbi pronën. Por një gjë e tillë, nëse bëhet pa analizuar mirë veçoritë e vendit, mund të ketë ndikime të padëshiruara në përballimin e strehimit dhe në gjenerimin e problemeve sociale, duke ditur që në vendin tonë gati 100% e familjeve janë pronarë të banesës së tyre. Një argument tjetër që mbështet nevojën për t’u thelluar në studimin e taksës mbi banesën lidhet me politikat e strehimit që janë aplikuar në vend pas viteve ’90, të cilat kanë stimuluar formën e pronësisë në strehim. Një rritje e ndjeshme e taksës mbi pronësinë e banesës do të thellonte më shumë “grackën” e varfërisë në të cilën ndodhen këto familje.

Aktualisht, sa është kjo taksë?

Sipas legjislacionit ekzistues, taksa mbi pronësinë e banesës luhatet nga 5 lekë/m² në vit për zonat rurale dhe qytetet e vogla deri në 30 lekë/m² në vit për qytetet e Tiranës dhe Durrësit. Brenda një qyteti, p.sh., në Tiranë, kjo taksë ndryshon vetëm për objektet e ndërtuara para vitit 1993 dhe ato të ndërtuara pas vitit 1993. Aktualisht, taksa mbi pronësinë e banesës nuk i referohet vendndodhjes apo parametrave të tjerë që rrisin ose ulin vlerën e banesës në treg.

Sipas jush, cilat do të ishin disa nga risqet e aplikimit të taksës mbi pronën, bazuar në vlerën e pronës?

Taksa mbi pronën e vlerësuar mbi bazë të vlerës së saj, bën që familje që mund të jenë “të pasura” në asete, por “të varfra” në cash, të detyrohen të shesin banesat e tyre dhe të lëvizin drejt zonave ku vlerat e banesave janë të ulëta. Ky fenomen çon në krijimin e lagjeve të varfra dhe në rritjen e dallimit mes zonave të pasura, të cilat, për shkak të vlerave më të larta të taksës që derdhin, do të përfitojnë më shumë investime, ndërkohë që zonat e varfra do të varfërohen më tej. Kjo do të çonte në krijimin e fenomeneve që asnjë kryetar bashkie nuk do ta preferonte, atë të krijimit të veçimit social, përqendrimit të familjeve me të ardhura të ulëta në një zonë të caktuar dhe gjenerimin e problemeve sociale në këto zona.

Kategoritë që preken drejtpërdrejt nga ky taksim, cilat do të ishin?

Kryesisht kategoria e familjeve “pronarë të varfër”, e cila është e shumëllojshme. Në të bëjnë pjesë: familje që kanë privatizuar banesat pothuajse falas në fillim të viteve ’90, të cilat në më të shumtën e rasteve janë familje me të ardhura të ulëta; familje, pronare të truallit që kanë përfituar banesën në këmbim të vlerës së truallit, të cilat, gjithashtu, në mjaft raste janë “të varfra” në cash; të moshuar etj. Këto familje do të ishin të rrezikuara nëse kjo taksë do të aplikohej, veçanërisht ato që jetojnë në zona qendrore të qyteteve, ku vlerat e tregut të banesave janë të larta.

Mbi çfarë qëllimi bëhet aplikimi i kësaj takse?

Qëllimi i taksave është kthimi i tyre mbrapsht qytetarëve në formën e funksioneve dhe shërbimeve, të cilat nuk do t’i realizonte dot sektori privat. Por aplikimi i kësaj takse do të çonte në rritje të dallimeve midis bashkive më të mëdha dhe atyre më të vogla. Taksa mbi pronësinë e banesës ndesh vështirësi në të kuptuarit e qëllimit të saj, veçanërisht në vendin tonë, ku mungon një traditë e aplikimit të kësaj takse. Për komunitetet nuk është e qartë përse duhet të paguhet taksë mbi një pronë, nga e cila nuk nxirret ndonjë fitim, pasi në më të shumtën banesa është një mall që ka vetëm vlerë përdorimi. Në këtë kontekst, pronari i banesës, i cili e përdor atë për të banuar, e konsideron këtë të padrejtë, ndërsa për pronarët që e lëshojnë banesën me qira dhe nxjerrin fitim, kjo taksë paguhet nga qiramarrësi, siç ndodh rëndom që taksat i transferohen konsumatorit. Në këtë rast, të pafavorizuar janë qiramarrësit, të cilët përgjithësisht nuk janë ekonomikisht në gjendje të mirë. Mungesa e informacionit e bën këtë taksë edhe më të paperceptueshme nga publiku i gjerë. Taksa e pronës, sipas vlerave të tregut të banesave, paraqet, përveç të tjerash, edhe vështirësi administrimi, për shkak të procedurave komplekse të vlerësimit të pasurive, gjë e cila do të kontribuojë në rritjen e kostove.

Ju parashtruat njërën anë të medaljes, por a ka benefite nga ky taksim?

Një argument i padiskutuar ende për taksën e pronës, bazuar në vlerën e banesës, është roli i saj për të vënë në efiçiencë tregun e banesave, si dhe për të bërë sipas Sh. Angel një “rishpërndarje të mirëqenies banesore”. Dihet tashmë (edhe pse me shifra të përgjithësuara nga INSTAT) se në Shqipëri, rreth 28% e banesave janë të pabanuara. Në këtë kategori bëjnë pjesë: 1) banesa të emigrantëve; 2) banesa të dyta (e të treta); 3) banesa të pashitura dhe 4) banesa të lëna bosh për shkak të lëvizjeve të brendshme të popullsisë. Banesat e dy kategorive të para nuk janë “të tregtueshme” për shitje apo për qiradhënie). Bazuar në të dhënat e CENSUS-it 2011, banesat dytësore përbëjnë rreth 8.3% të stokut të banesave të zakonshme ose rreth 84.000 banesa. Mungesa e një politike për taksimin gradual të pronës ka stimuluar blerjen e banesave dytësore, të cilat në pjesën më të madhe të kohës qëndrojnë të pabanuara. Njëkohësisht një taksë e diferencuar do të nxiste vënien në efiçiencë edhe të banesave të emigrantëve, një pjesë e të cilëve do të detyrohej t’i shiste. Megjithatë, politikat vendore mund t’i vënë në efiçiencë këto banesa duke përdorur “Bonusin e strehimit”, një instrument financiar që legjislacioni i strehimit e ka pasur që në vitin 2004.

Një taksë mbi pronën, e justifikuar me faktorin ekonomik të vënies në efiçiencë të tregut të banesave, do të ishte më e pranueshme në realitetin tonë…

Po, por kjo do të kërkonte një politikë të kategorizimit të taksës për banesën e parë dhe rritje graduale për banesën e dytë e kështu me radhë. Për t’i shpëtuar kësaj takse, çdokush që ka më shumë se një banesë, mund të kalojë pronësinë e saj në emër të prindërve, fëmijëve a të afërmeve. Një mënyrë për ta shmangur këtë është llogaritja e taksës mbi metër katror për person, duke përcaktuar një nivel bazë për taksën e nivelit të parë, që është ekuivalente e taksës mbi banesën e parë. Kjo mund të konsiderohet si taksë progresive, në kontekstin e politikave të qeverisë aktuale. Nga vëzhgime në terren të banesave të pashitura në periferitë e Tiranës (kategorinë 3), nëpërmjet pyetjeve të tërthorta, rezulton se në disa raste, zhvilluesit nuk i regjistrojnë banesat, në mënyrë që t’i shmangen taksës mbi pronën. Megjithatë, kjo ngelet një dëshmi anekdotike, e cila duhet verifikuar. Ashtu siç lipset të kuptohet nëse objekti i përfunduar konsiderohet si produkt i gatshëm dhe nuk tatohet si pronë e krijuesit – pronar i tij, ose ky lloj trajtimi ka ndryshuar dhe në këtë rast duhet të bëhet i ditur për palët e interesuara, të cilat mund të rrezikojnë sekuestrimin për shkak të akumulimit të borxhit (gjithmonë në rast se ligji do të funksiononte dhe nuk do të kishte amnisti, siç ka ndodhur në mënyrë frekuente, për shembull, me ligjin e legalizimeve).

Kategorizimi i taksës, çfarë do të sillte?

Vendosja e një takse të veçantë për banesat “vakante” të kategorisë 3 do të nxiste pronarët e objekteve të banimit të pashitura ende për t’i hedhur ato në treg sa më parë dhe për të ulur çmimin e shitjes së tyre. Në pamundësi për t’i shitur, ata mund të hyjnë në negociata të hapura, transparente e me procedura të mirëpërcaktuara me administratorët vendorë për t’i përdorur si banesa me qira, përkundrejt bonusit të strehimit. Por zbatimi i tyre kërkon ngritje të kapaciteteve vendore. Banesat e grupit të fundit (4) të tipologjisë së banesave të pabanuara mund të konsiderohen si banesa “të abandonuara” nga pronarët e tyre, për të cilat nuk ka më asnjë lloj interesi për t’i mbajtur as si banesë e dytë, por, nga ana tjetër, nuk mund të shiten. Këto banesa rrënohen dita-ditës dhe duhen eliminuar nga inventari për të pasur një pikturë më të qartë të situatës reale të strehimit në vend. Së fundi, një argument tjetër që mbështet nevojën për rishikimin e politikës së taksimit të pronës (banesës) vjen edhe nga zbatimi i projekteve të rigjenerimit urban dhe të rregullimit të fasadave të banesave në disa rrugë kryesore nga ana e bashkive. Banesat, ku bashkitë investojnë paratë e buxhetit të tyre, janë kryesisht banesa në bashkëpronësi. Sipas ligjit të bashkëpronësisë, fasada e banesës është në bashkëpronësi të pronarëve të apartamenteve, ose e thënë ndryshe, në pronësi jopublike. Argumenti që justifikon ndërhyrjen e bashkive me investime në këto raste është fakti që fasada e banesave është edhe pjesë e një domeini publik, përderisa ato ndikojnë në imazhin e qytetit. Në këto raste, bashkitë duhet të përcaktojnë se cilat janë objektet që ndikojnë në imazhin e qytetit, të cilat kërkojnë domosdoshmërisht ndërhyrje me investime të buxhetit vendor. Pronarëve të këtyre banesave t’u përllogaritet një taksë më e lartë për pronën e tyre. Kjo edhe për faktin se investimi ndikon në rritjen e vlerës së pronës, por kjo rritje shkon tek individi dhe jo te publiku. Vlen të ritheksohet se taksa mbi pronën është një e ardhur me interes ekonomik për bashkitë, por taksa mbi banesën kërkon një analizë të hollësishme të efekteve të saj sociale dhe ekonomike, si edhe kostot dhe aftësitë për administrimin e saj, gjë për të cilën kam bindjen se ekspertët e FMN dhe MF i kanë parasysh.
Shtuar më 02/02/2017, ora 07:48

Shkruani komentin tuaj!
Të fundit nga kjo kategori