Mbi nevojën e reformimit të bashkësive islame
Pëlqej
Sead Zimeri
nga Sead Zimeri /
Vehabizmi është emër i përgjithshëm që mbulon drejtime të shumta me një mori mësimesh jo përherë konsonante me mësimet e themeluesit të saj, Muhammed ibn Abdul Vehhab (1703-1792). Mund të thuhet se vehabizmi është përherë në shumës, ai përmban në vetvete mënyra dhe forma të ndryshme të aplikimit të ‘mësimeve’ islame. Prandaj çdo parashtrim i vehabizmit si një lëvizje është parashtrim i gabuar. Ekzistojnë vehabizma, sikur që ekzsitojnë forma të ndryshme dhe plurale të interpretimit të islamit tradicional.
Për hirë të objektivitetit shkencorë, është e domosdoshme, edhe pse e pamundur të shtjellohet në gjërësi, të theksohet dhe kihet parasysh se vehabizmi nuk është fenomen në njëjës, me një prirje dhe një drejtim të përcaktuar a priori nga shkaqe tekstuale dhe idologjike. Si çdo interpretim dhe levizje, si çdo ideologji, vehabizmi ndryshon dhe u përshtatet kushteve dhe ambientit ku vepron, kështu që marëdhëniet e tij me kontekstin ku ndërvepron, mënyra se si ata pranohen apo refuzohen, trajtohen si miq apo si armiq të islamit dhe popullit ku ndërveprojnë, njihen si reformatorë apo shkatërrues të islamit tradicional, paraqiten në kohë stabile apo të mbushura me rreziqe dhe jostabilitet, të gjithë këta faktorë ndikojnë në perforcimin apo zbutjen e mesazhit të tyre. Në një rreth ku priten si armiq edhe radikalizimi i tyre është më i madh sesa në një vend ku priten, le të themi kushtimisht, si të devijuar nga islami tradicional.

Prandaj gjeneralizimet që ekzistojnë në literaturën përkatëse nuk ndihmojnë shumë nëse dëshirojmë që të kuptojmë kompleksitetin dhe veçantësinë e tyre në kontekste të ndryshme. Gjeneralizimet përveç që nuk na ndihmojnë shumë, ato madje bëhen pengesë e të kuptuarit drejtë të tyre. Është e qartë se vehabizmi është një lëvizje që kërkon ta pastrojë islamin nga bagazhet kulturore të popujve ku ndërveprojnë, dhe se janë puritanë që kërkojnë kthimin te origjina e islamit duke kërkuar jetësimin e islamit sipas asaj që ata e paramendojnë ka qenë islami profetik. Nëse mbetemi në këtë nivel, dmth, në nivel ku bëhet e dijtur se ata e refuzojnë historinë e mendimit që është zhvilluar më pas, përfshirë këtu shumë të arritura filozofike, teologjike, kulturore, shkencore etj, nuk kemi thënë asgjë interesante për karakterin specifik të vehabizmit. ǒështë e rëndësishme për ne këtu është se çdo lëvizje reformatore merr si aksiomatike premisën se islami duhet të pastrohet nga disa ide dhe tradita që i ka adoptuar gjatë rrugëtimit të tij historik e që nuk i përkasin atij apo edhe bien ndesh me parimet e tija. Në këtë nivel formal, asgjë nuk e dallon vehabizmin prej lëvizjeve tjera të mëdha të reformimit të islamit. Dallimet janë dallime shkallore dhe tërhiqen në drejtime të kundërta, por premisa mbetet e njëjtë. Në këtë nivel çështja mbetet çështje perspektive, kush sa dhe si mendon që islamet aktuale kanë devijuar prej islamit profetik që për hirë të objektivitetit akademik duhet të shtrohet si problem për këto lëvizje se islami profetik i reformatorëve nuk është dhe nuk mund të jetë vetë islami profetik. Ai mund të jetë, në rastin më të mirë një përafrim, dhe në rastet tjera largim nga ideali, por në çdo rast ideali i islamit profetik është i përzier me elemente të ideologjive dhe kulturave që reformatorët i përkasin. Rreziku i leximit të problemeve aktuale në të kaluarën e largët, rreziku i leximeve anakronike, është rrezik real dhe deri në njëfarë mase i pashmangshëm, por edhe i paarsyetueshëm për studiues dhe akademikë. Pa këtë premisë, reformat as që mund të mendohen. Pra, problemi nuk është këtu, por ai qëndron në zbërthimin dhe dekonstruimin e përmbajtes së idesë së reformës: si kuptohet kthimi tek gjeneratat e para të islamit, a është reforma e propozuar progresive apo regresive; çka mendojnë që duhet të pastrohet e çka të ruhet; ku dëshirojnë ta çojnë islamin; me një fjalë, çka i dallon këta nga lëvizjet tjera reformiste dhe jo reformiste. Pa i ditur këto dallime, ligjërimet tona mbeten të zbrazta dhe injorante.

Megjithatë, ajo që për mendimin tim ka rëndësi të veçantë në këtë konjukturë të marëdhënieve me mjedisin ku ndërveprojnë, është t’i bëhet një analizë më e thellë dhe konkrete e arsyeve që çojnë në lindjen e formave të islamit që nga perspektiva e islamit tradicional konsiderohet se janë devijime. Dhe deri në njëfarë mase, kuptohet, unë pajtohem se vehabizmi është devijim nga mënyra se si është interpretuar islami në të kaluarën dhe si vazhdon të interpretohet edhe sot, në trojet tona por edhe më gjërë. Por, fakti që vehabizmi është një lloj devijimi nuk është shumë interesant në vetvete. Në fakt, nuk është interesant aspak nëse vështrohet nga një perspektivë më globale e interpretimeve të islamit. Të gjitha format e islamit, pa përjashtim, janë dhe mund të konsiderohen, pa u ndërthurur në ndonjë logjikë kontradiktore apo inkonsistente, interpretime të devijuara. Trajtimi i çështjes nga perspektiva e devijimit nuk hap asnjë shteg të ri njohurie për ta kuptuar vehabizmin. Kjo i përngjet më shumë një denoncimi moralizues sesa një kritike objektive të faktorëve që kanë mundësuar lindjen, rritjen dhe përhapjen e tyre. Të akuzosh për devijim është pra një dëshirë për t’iu shmangur detyrës së rëndë për ta kuptuar, jo vetëm vehabizmin, por edhe kontekstin që le hapësirë për lëvizje të këtilla. Të refuzosh të mirresh me shkaqet që kanë krijuar mundësitë e përhapjes së lëvizjeve të këtilla, është e njëjtë sikur të refuzosh ta marrësh seriozisht këtë si rrezik për të cilin denoncohet. Dhe ska dyshim që shkaqet janë të shumta; nuk ekziston vetëm një shkak kryesorë që është përgjegjës për të -një reduktim i këtillë është i paarsyetueshëm në kushte të globalizimit të komunikimit ku mbajtja e kontrollit ideor është e pamundur: idetë nuk kanë nevojë për pasaporta. Megjithatë kjo nuk do të thotë se nuk mund të thuhet asgjë për disa nga faktorët më prominent që i kontribojnë, në mënyrë pozitive apo negative, përhapjes dhe shtrirjes së këtyre lëvizjeve në trojet tona.

Premisa e kësaj kritike është se këto ide ‘të huaja’ kanë gjetur tokë dhe hapësirë pjellore në këto troje që pothuajse nuk kanë ofruar asnjë reziztencë me vlerë në mbrojtjen e trashëgimisë kulturore të tyre. Në këtë artikull do t’i shmangem problematikës jo më pak të rëndësishme se a ja vlen të mbrohet dhe ruhet kjo trashëgimi kulturore, dhe do ta marrë si të dhënë, por vetëm për hirë të argumentit, se kjo trashëgimi duhet të mbrohet. Nëse duhet të mbrohet kush është i deleguar dhe kompetent për mbrojtjen e kësaj trashëgimije nga këto sulme të vehabizmit? Përgjigja është: Bashkesitë islame. Ato janë institucionet që janë përgjegjëse për ruajtjen dhe kultivimin e aspektit religjioz të shqiptarëve muslimanë në këto troje. Përhapjen e ideve që bien ndesh me të kuptuarit tradicionalislamit tek shqiptarët e konsideroj dështim monumental të bashkësive islame në kryerjen e misionit për të cilin paguhen dhe janë përgjegjës.

Bashkësitë islame në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoni, që janë mbrojtës zyrtarë të islamit tradicional, nuk kanë financuar as edhe një studim shkencorë për të vlerësuar përmasat e tyre, shtrirjen e tyre, kontrollin që ata faktikisht kanë mbi popullin të cilit i predikojnë, etj. Mjaftohen me deklarata moralizuese që të hudhin pluhur syve për ta bërë të pamundur analizën objektive të këtyre lëvizjeve radikale.

Letargjia intelektuale e këtyre bashkësive që thonë se janë gardianë të islamit tradicional është patetike, dhe përfaqësuesit e saj, në krye me udhëheqësit e tyre, duken të mos jenë të gatshëm, as në planin intelektual e as atë moral, të mirren me sfidat që lëvizje si vehabizmi dhe të tjera të ngjajshme paraqesin për kulturat islame ndër shqiptarë. Ata nuk kanë treguar as gatitshmëri e as interesim të vërtetë për përhapjen kaq të shpejtë të këtyre lëvizjeve nëpër këto troje. Pse kjo heshtje e këtyre institucioneve nuk ështe vështirë për ta kuptuar kur dihet se si sisteme organizative këto funksionojnë jo si qendra të përhapjes së dijes dhe vlerave kulturore, por si qendra që janë shndërruar në sisteme që mundohen të mbijetojnë. Vetë fryma që sundon nëpër këto institucione është frymë autoritare (udhëheqësit e të cilave kanë marrë mësim të keq nga vendet ku kanë studiuar, sepse si po i marrin mandatet njëherë nuk po i lëshojnë deri sa të vdesin ose zhvendosen nga ndonje bandë brenda institucionit). Këto institucione që mundohen të mbijetojnë, as nuk dijnë e as nuk munden (nuk kanë kapacitet intelektual) të ofrojnë interpretime alternative të islamit. Këta janë gardianët e islamit ndër shqiptarë, por puna që bëjnë nuk tregon rezultate pozitive, madje rezultatet janë negative. Janë, me një fjalë, duke bërë punë të keqe, pasi që nuk po arrijnë të mobilizojnë kurrfarë rezistence intelektuale kundër grupeve që paraqesin rrezik për islamin e tyre dhe atë që shiptarët e kanë njohur tradicinalisht (kjo fjala e fundit duhet të kualifikohet shumë herë para se të mirret si e dhënë, sepse islami tradicional që është predikuar shekullin e kaluar nuk është ai i njëjti sikur që parafytyrohet në diskurset fantazmatike të proponentëve të islamit tradicional).
Indolenca e këtyre përfaqësuesve të islamit tradicional është aq madhe saqë kur e kritikojnë vehabizmin e bëjnë karikaturë, dukë i shndërruar dallimet qëndrore mes këtyre interpretimeve në dallime krejt formale që si rrjedhojë i fshinë apo mbulon dallimet fundamentale mes tyre. Atyre më tepër u intereson se sa duhet mbajtur hapur këmbët dhe ku duhet lidhur duart gjatë faljes së namazit, sesa botëkuptimet që ata kanë mbi botën, mbi shoqërinë, mbi mënyrën e organizimit të jetës, mbi konceptet bazë të filozofive të tyre, e kështu me radhë. Përtej thjeshtëzimi dhe homogjenizimi i kundërshtarit është i kuptueshëm në disa kontekste, por dihet që pasojat e një simplifikimi të këtillë pamundësojnë njohjen e drejtë të armikut dhe mënyrën se si duhet luftuar atë në mënyrë efikase.
Ajo që parshtroj si tezë nuk është se vehabizmi nuk është i rrezikshëm, por se mënyra se si bashkësitë islame merren me të, inkompetenca e tyre e plotë në këtë drejtim, ka bërë të mundur shtrirjen e tyre. Vehabzimi është një lëvizje tërësisht regresive, reakcionare dhe mesjetare. Por shkaqet e paraqitjes së tyre në skenë, sidomos në skenat shqiptare, janë më të komplikuara sesa na jipet të kuptohet përmes deklaratave injorante të bashkësive islame. Pamundësia e tyre për të reprezentuar në mënyrë koherente, intelegjente dhe metodike dallimet mes tyre, ku dhe si i tërheqin këto dallime, të krijon përshtypjen se këta nuk e dijnë se çka janë dallimet mes tyre. Reduktimi i problemeve qenësore në probleme vetëm formale, të bënë të mendosh se këta nuk kanë dallime mes veti. Kritikat që i bëjnë vehabizmit janë kritika formale dhe teologjike arakaike që mendimi filozofik i ka tejkaluar si shushurimë dhe mjegullimë të mendimit. Nuk është çudi që muslimanët e sinqertë bien pre e këtyre lëvizjeve: ata nuk e kuptojnë se çka është e tërë kjo bujë rreth tyre kur efektivisht nuk shohin kurrfarë dallimi mes tyre dhe bashkësive islame, apo, për ta shprehur më saktë, dallimet që i shohin janë dallime që nuk janë dallime, por diferenca te vogla rreth disa çështjeve pa rëndësi të madhe për mënyrën se si ata e kuptojnë fenë e tyre në mënyrë të përgjegjshme.

Në përfundim të këtij shkrimi e theksoj edhe njëherë se bashkësitë islame -ngushtësia e tyre në mendim dhe ndruajtja intelektuale- janë një nga variablet kryesore, në mos më kryesori, që me dështimin e tyre në artikulimin e dallimeve qenësore mundësojnë dhe lënë rrugen hapur për përhapjen e vehabizmit tek ne. Përtej dallimeve formale, çka e dallon islamin e këtyre bashkësive prej islamit vehabist? Nuk dua të kuptohem se po i mohoj dallimet. Ato gjithsesi janë aty por duhet një diskurs intelektual kompetent për t’i artikuluar nëse vërtetë dëshirojnë t’i ndalim hovin lëvizjeve që janë mesjetare në karakter. Pamundësia e bashkësive islame për të artikuluar dallimet i kontribon turbullimit dhe paqartësive që e mbështjellin pozitën e tyre në shumë çështje shoqërore. Sot nuk mund të mjaftohet me përsëritjen monotone të disa doktrinave të islamit tradicional, dhe nuk mjafton të thuhet se muslimanët shqiptarë janë muslimanë që i përkasin një drejtimi apo shkolle të veçantë (hanefite) dhe nuk duhet prekur shenjtësinë e kësaj shkolle. Të mendosh kështu, dhe kjo është forma dominante e mendimit që këto bashkësi islame përfaqësojnë, është ekuivalente me futjen e kokës në dhe, dhe mosinteresimin se çka po ndodhë rreth e përqark tyre. Fakti që shqiptarët i përkasin një shkolle të veçantë nuk është dhe nuk mund të jetë argument kundër përhapjes së shkollave dhe drejtimeve tjera të mendimit dhe interpretimit islam. Në fakt, kjo mënyrë e ligjërimit është, në planin intelektual, kulmi i injorancës, dhe, në atë politik dhe shoqërorë, kulmi i naivitetit. Në pamundësinë për të ofruar një interpretim të ri dhe dinamik të islamit, bashkësitë islame kapen për iluzionet e një bote që ka pushuar së ekzistuari, prandaj edhe ata nuk kanë si të paraqiten ndryshe pos si mbrojtës të një bote që nuk ekziston. Vetë ekzistenca e vehabizmit është dëshmi se islami tradicional që mishërohet në diskurset e protagonistëve të saj nuk është duke bërë punën që kërkohet nga ai, dhe nuk është në gjendje të ofrojë as ngushëllimet e nevojshme që religjioni zakonisht ofron. Që gjithë këta mbrojtës të islamit tradicional nuk janë në gjendje të prodhojnë as edhe një diskurs inteligjent në mbrojtje të islamit që e përfaqësojnë është ndoshta treguesi më i mirë se ka ardhur koha që këto bashkësi të fillojnë ta pastrojnë oborrin e vet dhe të marrin punën për të cilën paguhen seriozisht.
Shtuar më 14/08/2014, ora 09:34
Shkruani komentin tuaj!
Të fundit nga kjo kategori