Qosja: Ku ndryshojmë unë dhe Kadare
Albeu.com
Akademiku i njohur kosovar flet në emisionin "Shqip" të gazetares Rudina Xhunga: Polemika mes nesh pati disa rezultate pozitive. "Në jetën tim intelektuale, kam proklamuar këtë: Të mendosh ndershëm dhe vetëm ndershëm..."Akademiku i njohur kosovar, Rexhep Qosja, i ftuar në emisionin "Shqip" të gazetares Rudina Xhunga, ka shpjeguar debatin e tij me shkrimtarin e njohur Ismail Kadare. Thotë se nuk është ndjerë i fyer nga ato që Kadare tha në Prishtinë, gjatë vizitës së tij më të fundit, "sepse e di historinë e paraqitjeve të tilla, trajtimeve e gjykimeve të tilla për një numër krijuesish". "Ka një dallim më esencial, intelektual mes meje dhe Ismail Kadaresë, dhe këtë duhet ta them shkoqur", tha Qosja, gjatë intervistës së realizuar në shtëpinë e vëllait të tij, Isa Qosja.

Jemi në shtëpinë e vëllait tuaj, Isa Qosja, për të realizuar këtë intervistë, për shkak të oxhakut që e ndihmon më shumë një bisedë të lirë. Ju pëlqeu filmi i tij "Kukumi"?

Sigurisht që po. Ishte një film që u pëlqye gjerësisht, më pëlqeu dhe mua.

Çfarë kishte ndryshe që fitoi një çmim të parë në Tiranë si filmi më i mirë i gjithë filmave shqiptarë, të këtij viti?

Them se ishte një karakteristikë e këtij filmi që u pa, u vërejt dhe prej opinionit dhe në mënyrë të veçantë prej jurisë. Ky ishte mënjanimi i patetikës, retorikës dhe i disa klisheve që përsëriten në krijimtarinë tonë në përgjithësi. Kjo mendoj se e bëri të pranueshëm dhe të vlerësueshëm në radhë të parë prej jurisë shqiptare këtë film.

Duke ikur nga klishetë e artit për të kaluar në klishetë e medias. Ka një lloj vëmendjeje të ekzagjeruar tonën, sherri dhe pak debat për tema kombëtare, apo debate për artin dhe kulturën. Çfarë roli ka media në varfërimin shpirtëror të shqiptarëve?

Sigurisht që mediat sot, në mënyrë të veçantë, mediat elektronike kanë rol të madh, sepse ushtrojnë ndikim të madh në vetëdijen e njerëzve. Ka një problem që lidhet sot me mediat shqiptare, sipas mendimit tim. Mediat dhe politika, ose më mirë të shprehem, politika dhe mediat, sikur e kanë uzurpuar sovranitetin e popullit dhe mund të themi, duket pak e vrazhdë, por ashtu është, sikur e shpërdorin atë sovranitet të popullit. Po t‘i vërejmë me kujdes mediat prej mëngjesit e deri në mesnatë, temat më të shpeshta në të gjitha mediat, mediat elektronike, por dhe në gazeta janë politike, njerëzit e politikës dhe estrada muzikore. Epo është kjo e gjithë jeta e popullit shqiptar? Jo. Është kjo e gjitha ajo që i intereson popullit shqiptar? Jo. Atëherë përfundimi: Është detyrë e mediave, obligim i mediave, përgjegjësi e tyre që opinionit shqiptar, që shikuesve dhe lexuesve shqiptarë t‘u ofrojnë edhe shumë tema të tjera. E kemi varfëruar jetën e shqiptarëve në media. Duhet ta paraqesim si është, jetë shumë e pasur, shumë intensive, më të mira, por edhe më vështirësi edhe më të këqija.

Dhe kalojmë te polemika që zgjat prej muajsh mes jush dhe Ismail Kadaresë. Por më parë, si u ndjetë, kur Kadare foli për ju në Prishtinë?

Tani, ajo që tha ai në Prishtinë, në tempullin e dijes, në bibliotekën e Prishtinës, nuk ka nevojë ta përsëris. Ajo dihet. Personalisht nuk jam ndier i fyer, sepse e di historinë e paraqitjeve të tilla, trajtimeve e gjykimeve të tilla për një numër krijuesish. Po marr disa shembuj, që nuk janë shumë përkatës. E di nga historia e letërsisë se Dante, kur kalonte rrugëve të qytetit, ku kishte lindur dhe ku jetonte, shërbëtorët e zyrtarëve më të lartë thoshin: ja shikoni atë fytyrë të çmendur që ka dalë prej ferrit. Ose e dimë, fjala vjen, se si trajtohej dhe si quhej Zhan Zhak Ruso, një prej filozofëve më të mëdhenj të kohës së vet, dhe një prej themeluesve të filozofisë së demokracisë. E dimë se një trajtim i tillë, domethënë një cilësim i tillë i është bërë dhe një prej poetëve më të mëdhenj të të gjitha kohërave, Bodlerit. Salierët e krijimtarisë dhe zyrtarë të ndryshëm kanë bërë që ai të nxirret në gjyq dhe të dënohet vepra e tij dhe t‘i shqiptohen gjykime të papranueshme, që sot shumë i dënon dhe historia e letërsisë. Mos të flasim më andej për Dostojevskin, i cili është dërguar në Siberi me etiketë të ndryshme për cilësitë e tij mendore, apo mos flasim për Niçen, i cili ka pësuar një trajtim të veçante, ose mbase dhe për poetin e madh, Bajronin, i cili ishte i kualifikuar në mënyrë të palejueshme nga bashkëkombësit e tij, krijues edhe zyrtarë. Ai e lëshoi atdheun e vet dhe shkoi e vdiq në Greqi. Praktikisht, mua, kolegu im më ka futur në radhën e disa krijuesve të mëdhenj, shkrimtarë e filozofë, mes të cilëve vërtet nuk e meritoj të jem se janë shumë të mëdhenj. Por, gjithsesi, ky ishte një kompliment i madh për mua. Megjithatë, kualifikimi i tij ka edhe një aspekt tjetër. Ka dhe aspektin ideologjik. Ne e dimë se prokurori publik i Stalinit, Vishinski, me disa krijues, me disa midiokritete krijuese, kishin dhënë mendime që të krijohen spitale psikiatrike, në të cilat do të dërgoheshin shkrimtarë, krijues të tjerë, shkencëtarë, të cilët do t‘i lejonin vetes të shfaqnin mendime negative për Stalinin dhe për rendin socialist e sovjetik të Stalinit. Rusët i quanin këto spitale psikiatrike psihushka. Kolegu Ismail Kadare i lejoi vetes të më çojë mua atje ku Vishinksi dhe disa shërbëtorë të regjimit nuk ngurronin të mendonin të çonin kritikët e Stalinit dhe të regjimit.

Kjo polemikë krijoi probleme mes shqiptarëve në Tiranë dhe atyre në Kosovë. Jeni i të njëjtit mendim apo i shikoni pozitivite të kësaj polemike?

Nuk them se krijoi ndarje. Tani individë të ndryshëm edhe në Prishtinë edhe në Tiranë u deklaruan, fjala vjen në mbrojtje të qëndrimit të Ismail Kadaresë, por si në Tiranë, ashtu dhe në Prishtinë, sado një numër i vogël, u deklaruan në mbrojtje të pikëpamjeve që kam paraqitur unë. Nuk them se u shkaktua një ndarje Kosovë-Shqipëri. Në asnjë rast, megjithatë, pavarësisht se e thonë disa apo pavarësisht çfarë tha dhe oponenti im, Ismail Kadare, mendoj se kjo polemikë pati disa rezultate pozitive. E para, se qëndrimi i Ismail Kadaresë ndaj besimit islam ishte i gabuar. Si shumë herë me vonesë, edhe kësaj radhe, ai e pranoi gabimin e tij. Mendoj se rezultat tjetër pozitiv, fryt tjetër pozitiv i kësaj polemike është edhe kjo, ata që kanë përcjellë fushatat elektorale në Shqipëri, ata që kanë përcjellë ato që thonë prijësit partiakë në Shqipëri e dinë se si fjala vjen në vitin 1998, kryetari i Partisë Socialiste thoshte se do ta ndëshkojmë në mënyrën më të ashpër krimin politik dhe islamik. Fatos Nano i ftonte zgjedhësit të mos votonin për ferexhenë myslimane dhe mes Haxhi Qamilit e Kristoforidhit të zgjedhin Kristoforidhin. Gazeta partiake në Tiranë e quante kryetarin e Partisë Demokratike "ai myslimani". Në anën tjetër, vetë kryetari i Partisë Demokratike në Shqipëri e quante një prijës tjetër partiak "sheiku metullah", një drejtor ose drejtorin e asaj kohe të RTVSH, e quanin "mulla Omari", ose po kryetari i Partisë Demokratike të Shqipërisë thoshte: Flamuri shqiptar është flamuri i krishterimit. Dhe në këtë mënyrë, objektivisht u merrte të drejtën shqiptarëve të besimit mysliman të identifikohen me flamurin kombëtar. Në këtë mënyrë, praktikisht shkelej një e drejtë elementare njerëzore. Mendoj se pas kësaj polemike nuk do të mund të përsëriten shkelje të tilla të të drejtave njerëzore, për këtë fe apo për atë fe, që kanë këtë besim apo atë besim. Pas kësaj polemike është e komprometuar çdo fyerje e cilësdo feje.

Ju cilit besim i përkisni?

Unë i përkas besimit mysliman, por nuk lidhem me asnjë fe praktikisht. Unë jam ateist. Doja të vazhdoja me pozitivitetet; ne e dimë se në jetën tonë bëhen disa gara mes feve, në radhë të parë mes fesë myslimane dhe fesë së krishterë. Më konkretisht, fesë katolike. Përpara luftës mund të ishte më intensive kjo gara e fesë myslimane, por pas luftës, ose edhe ndonjë vit para luftës, ishin më intensivë këto të fesë katolike. Madje, ne po t‘i shikojmë mirë çështjet mund të themi se kishte një lëvizje në kohë të fesë myslimane. Tani kemi një lëvizje të fesë katolike. Këto gara që mund të jenë shumë të dëmshme, shumë të padëshirueshme, kjo tejshquarje e vetëdijes fetare, mendoj se pas kësaj polemike do të jetë më e zbutur. Pas kësaj polemike, mendoj unë, do të duhej të dalë ligji për fetë, që nuk e ka as Shqipëria dhe as Kosova. Ligji për fetë, në të cilin, sipas mendimit tim, shfaqet e nevojshme të parashihet parandalimi i racizmit fetar.

Ju keni pasur ndonjë flamur në këtë betejë?

Jo, nuk kam flamur fetar. Unë kam flamur kombëtar dhe e bëj në emër të flamurit kombëtar. Unë e di se si garat fetare, se si tejshquarja e vetëdijes fetare, pavarësisht fesë myslimane, fesë ortodokse, fesë katolike, mund të kenë pasoja negative në vetëdijen fetare dhe në integritetin e shoqërisë shqiptare. Për këtë arsye, unë edhe në librin "Ideologjia e shpërbërjes" jam ngritur kundër tri faktorëve: kundër atyre që kërkojnë ndërrimin e gjuhës standarde, kundër atyre që kërkojnë krijimin e një identiteti të ri kombëtar dhe kundër atyre që e tejshquajnë e tejtheksojnë vetëdijen fetare. Këta tri faktorë kam thënë, ndikojnë në integrimet e shoqërisë shqiptare.

Pra, nuk keni pasur asnjë qëllim për të theksuar përkatësinë tonë, në shumicë myslimane?

Është e qartë dhe nuk kam nevojë ta përsëris. Ju mund të merrni librin tim mbi luftën çlirimtare në Kosovë "Tradita e shekullit" dhe në faqen e parë do të shihni reagimet e mia ndaj besimit mysliman, lidhur me këtë çështje. Dhe në librin tjetër "Shpërdorimi i demokracisë", po ashtu do të shihni qëndrimet e mia ndaj të njëjtit problem. Pra, unë nuk deklarohem në emër të kësaj apo të asaj feje. Unë kam ngritur problemin në anën e vetëdijes fetare dhe mbrojtjes së integrimeve shqiptare, të cilat mund të jenë të cenuara, të rrezikuara, të dëmtuara prej tejtheksimit të vetëdijes fetare dhe prej garave fetare, që po ngjajnë sot në jetën tonë.

A duhet t‘u druhemi garave të tilla? A ka rrezik?

Absolutisht që duhet të ruhemi prej tyre. Nuk e dimë se çfarë sjell koha dhe nuk e dimë çfarë krejt mund të sjellin ato. Unë di një gjë se, Ismail Qemali me deputetët e tij kishin marrë qëndrim. Nuk jam i sigurt, por në Kushtetutën e tij të parë ishte marrë një vendim, që kishte formën e ligjit, në të cilin thuhej: Përdorimi i fesë për nevoja politike është vepër penale dhe unë them: përdorimi i fesë për nevoja politike duhet të konsiderohet vepër penale.

Keni folur për moralin intelektual. Çfarë keni parasysh duke ditur se fjala moral është më pak e përdorshme kohët e fundit?

Ata që kanë një kulturë sadopak historiko-letrare dhe që kanë një kulturë historiko-politike, e dinë se Evropa tradicionalisht ka vënë parimin mbi interesat. Në jetën tonë ngjet sot shpesh që interesat personale dhe interesat e tjera vihen absolutisht mbi parimësinë. Në letërsinë evropiane, në mendimin evropian theksohej: shkrimtari intelektual nuk guxon të gënjejë, duhet të mbrojë të drejtën dhe të vërtetën. Ne sot mund të themi se morali intelektual në masë të madhe është i cenuar në jetën tonë. Ne patëm rastin në këtë polemikë prej pjesëmarrësve të ndryshëm të lexojnë, të thonë se si talenti dhe morali nuk kanë të bëjnë me njëri-tjetrin. Çfarë do të thotë kjo? Për të qenë i talentuar, për të dëshmuar talentin nuk duhet të jesh intelektualisht i pamoralshëm?! Po nuk mund të kalojë kjo. Kultura evropiane, letërsia evropiane nuk e dëshmon këtë, dëshmon të kundërtën. Intelektualët evropianë kanë shkuar në turrë të druve, kanë bërë burgje, kanë shkuar në internime për të mbrojtur të drejtën dhe të vërtetën. Në jetën tonë predikohet, fatkeqësisht, e kundërta.

A ka shembuj nga historia shqiptare ku është folur në emër të moralit dhe parimit përkundër interesit?

Ne kemi brezin e madh të intelektualëve të Rilindjes Kombëtare, që mbi çdo gjë kanë vënë idealin, parimin, të drejtën, të vërtetën, dhe numri më i madh i tyre kanë flijuar çdo gjë të vetën, kanë flijuar pasuri, qetësinë familjare, rehatinë, mirëqenien personale në emër të idealit të së drejtës e të vërtetës dhe kanë luftuar për të drejtën dhe ardhmërinë e popullit të vet, është brezi historik shembullor i popullit shqiptar.

Ju vjen keq për këtë krisje në marrëdhënien tuaj?

Sigurisht që më vjen keq, por unë mendoj se janë një varg çështjesh që duhen të shpjegohen këtu: Ka një dallim më esencial, intelektual mes meje dhe Ismail Kadaresë, dhe këtë duhet ta them shkoqur. Unë kam proklamuar në jetën time intelektuale mendimin e R. Rolanit: Të mendosh ndershëm dhe vetëm ndershëm, qoftë edhe kundër të gjithëve, sepse ashtu mendon për të gjithë. Unë e kam proklamuar si parim timin jetësor mendimin e Zhan Pol Sartrit: Në qoftë se duhet të bëjmë diçka, të shpëtojmë kuptimin e njeriut, atëherë njeriut duhet t‘i dhurojmë ngjashmërinë që në çdo situatë t‘i thotë "jo" çdo gjëje që nuk është e vërtetë. Unë i them "jo" çdo gjëje që nuk është e vërtetë dhe nuk është e drejtë. Ky nuk është parim i kolegut tim, Ismail Kadare. Fatkeqësisht, Ismail Kadare ka dëshmuar në vazhdimësi, mjerisht, se i ndërron qëndrimet, i ndërron pikëpamjet, i ndërron konceptet, i ndërron pozicionet intelektuale. I ndërroi brenda dy ditësh në Prishtinë. I ndërroi ato që ka thënë me vite në Evropë, që ka thënë në Shqipëri, i ndërroi kur erdhi në Prishtinë. Gazeta Shqip
Shtuar më 21/11/2006, ora 11:46
Tage: arkiv
Shkruani komentin tuaj!
Të fundit nga kjo kategori