Qosja: Historia? Ka gabime, por nuk rishkruhet (3)
Albeu.com
Vijon pjesa e fundit e intervistës së akademikut kosovar. Gabimet, shtrembërimet në historinë shqiptare dhe mënjanimi dhe si po përdoren nga politika dosjet e diktaturës.Në pjesën e tretë dhe të fundit të intervistës ekskluzive për gazetën "Shqip", akademiku i njohur kosovar, Rexhep Qosja, jep vlerësimin e tij mbi vendimin e qeverisë për rishkrimin e historisë shqiptare, përfshirë edhe letërsinë, gabimet, shtrembërimet dhe mënjanimin e tyre. Në mënyrë kategorike, ai shprehet kundër rishkrimit të historisë. Ndërsa për hapjen ose jo të dosjeve të periudhës së diktaturës, Qosja thotë se duhet të ishin hapur me kohë, pasi tani ato po përdoren nga politika, ashtu si edhe intelektualët, të cilët "janë margjinalizuar". Akademiku flet gjithashtu edhe për debatin mbi qytetërimin evropian të shqiptarëve, në të cilin ishte i përfshirë edhe vetë ai, rolin e intelektualëve në të dyja anët e kufirit shqiptar, zhvillimet në letërsinë shqipe, si dhe për incidentin në Institutin Albanologjik në Prishtinë, ndodhur pak ditë më parë, që Qosja e konsideron "një akt vandalizmi".

A RISHKRUHET HISTORIA?

Prej disa ditësh, në Shqipëri është hapur një debat i ri. Qeveria ka vendosur rishikimin e historisë. Sa i vlefshëm është një debat i tillë? Cili është mendimi
juaj për këtë nismë?

Sa më kujtohet, Kryeministri i Shqipërisë
ka kërkuar, nuk e di në
mbledhje të qeverisë apo para
gazetarëve, jo që të rishikohet po që të
rishkruhet historia e Shqipërisë. Shqiptarët
e tjerë, që jetojnë jashtë Shqipërisë
shtetërore, për fat, i ka lënë pa
këtë dhuratë të tij. Nga shkrimet që kam
lexuar për këtë kërkesë të tij dhe nga
debatet televizive që kam parë për këtë
kërkesë, nuk më ka rënë në sy që ndonjë
historian apo autor tjetër të jetë marrë
me nocionin rishkrim. Ç‘do të thotë
nocioni rishkrim në përgjithësi? Dhe,
çdo të thotë ky nocion në fjalësin e
Kryeministrit në veçanti? Të rishkruash
diçka nuk do të thotë të rishikosh. Të
rishkruash historinë e Shqipërisë nuk do
të thotë të rishikosh historinë e Shqipërisë.
Të rishkruash historinë e Shqipërisë
do të thotë t‘ia fillosh kësaj historie
prej të parës, të bësh një histori që
ndryshon qind për qind nga historia e
derisotme. Kur Sali Berisha kërkon të
rishkruhet historia e Shqipërisë ai në të
vërtetë kërkon që të hidhet poshtë çdo
gjë që është shkruar deri sot
për këtë histori dhe të shkruhet
historia siç dëshiron ai. A
është e mundshme kjo? Unë
them: jo. Historia e Shqipërisë
sot nuk mund të
rishkruhet: historia e Shqipërisë
sot, në shumë pika,
për shumë çështje, rrjedha,
dukuri, etapa e periudha, figura,
veprime, veprimtari,
masa, politika, zhvillime, ngjarje
mund të korrigjohet,
ndryshohet, thellohet, pasurohet,
por jo edhe të rishkruhet
- si do të donte ai me
suflerët e tij. Çdo brez e shkruan
historinë e vet të popullit, të cilit i
takon, por e shkruan duke u mbështetur
edhe në historiografinë e brezave
paraardhës, duke shfrytëzuar frytet e
punës së tyre, përvojën e tyre, të dhënat
e tyre. Nga krahët e brezave të përparshëm,
sidomos nga krahët e brezit
paraardhësit, ne shohim më qartë, më
thellë dhe më larg.
Historia e letërsisë shqipe, fjala vjen,
e shkruar pas Luftës së Dytë Botërore,
është një histori me shumë të meta në
metodologji, në shikime, në interpretime,
në shpjegime dhe në vlerësime. Në
të, disa autorë janë mbiçmuar për arsye
politike e disa, po ashtu për arsye politike
dhe ideologjike, janë mohuar plotësisht.
Por, megjithatë, ajo është një histori
pa të cilën nuk mund të ecë i sigurt
përpara asnjë historian bashkëkohor i
letërsisë shqipe. Në të gjejmë lëndën,
datat, titujt, jetëshkrimet e shkrimtarëve,
të dhënat për fatin e veprave
të tyre, për lidhjet me letërsi të
huaja, për lidhjet me letërsinë popullore
e të dhëna të tjera që na bëjnë të mundshme
të shkojmë tutje në shpjegimin
historiko- letrar të letërsisë shqipe. Një
historian i ndershëm, i ndërgjegjshëm i
letërsisë shqipe, prandaj, nuk mund të
mos u jetë mirënjohës atyre që e kanë
shkruar këtë histori dhe nuk mund të
mos thotë se Dhimitër Shuteriqi ishte
një historian shumë i merituar i letërsisë
shqipe dhe i shkrimeve shqipe. Me
gjithë dallimet dhe mospajtimet metodologjike
dhe ideologjike që kisha me të
unë përkulem para emrit të tij dhe e
quaj historian i madh i letërsisë shqipe
dhe i shkrimeve shqipe. Puna e tij kërkimore
shkencore më ka kursyer shumë
kohë e shumë mund që do të duhej të
bëja po të mos ishin studimet e tij. Të
shkruash historinë e letërsisë shqipe do
të thotë pashmangshëm t‘i referohesh
themeluesit të saj: Dhimitër Shuteriqit.
Historia e Shqipërisë dhe e shqiptarëve,
para Luftës së Dytë Botërore,
ishte një histori e personalizuar, një histori,
e shikuar nga pikëpamja shkencore,
pothuaj diletante, por kjo histori e personalizuar
doemos u ka hyrë në punë
historianëve të pasluftës, të cilët historinë
e Shqipërisë dhe të shqiptarëve e
kanë bërë shkencë: shkencë të çmuar në
atdhe dhe shkencë të çmuar në Ballkan
e në Evropë. Aleks Buda, Hasan Ceka,
Ignjac Zamputi, Arben Puto, Kristo
Frashëri, Skënder Anamali, Stefanaq
Pollo, Ali Hadri, Ligor Mile, Kasëm
Biçoku, Kristaq Prifti, Selami Pulaha,
Gazmend Shpuza, Paskal Milo, Selim
Islami, Muzafer Korkuti, Françesk Prendi,
Neritan Ceka e të tjerë, kanë bërë
punë, vërtet, të madhe historiografike.
Ata na e kanë mësuar historinë. Ata na
kanë bërë të vetëdijshëm për të kaluarën
tonë, për trojet tona, për humbjet
dhe fitoret tona, për gëzimet e pakta
dhe dhembjet e shumta historike. Ata
na e kanë formuar krenarinë kombëtare
- historike. Në simpoziume, në
konferenca dhe në kongrese ballkanologjike
dhe evropiane ata e kanë
përfaqësuar me dinjitet shkencor shkencën
historiografike shqiptare dhe
me dinjitet qytetar popullin shqiptar.
Më kujtohet: historianët dhe arkeologët
e popujve të Jugosllavisë, me
gjithë mosdurimin politik, dhe, ndoshta,
jo vetëm politik, për Shqipërinë, i
përmendnin me shumë nderim emrat
e historianëve shqiptarë, duke shquar
përgatitjet e tyre impresive, në shkrimet
për tubimet shkencore në të cilat
merrnin pjesë bashkë.

GABIMET, SHTREMBERIMET DHE MENJANIMI I TYRE

Sipas jush, cila është periudha më problematike dhe më e errët e historisë shqiptare?

Të vijojmë një herë me argumentin e
mësipërm. Të gjitha këto çka parashtrova
më lart, nuk duan të thonë, ndërkaq,
se në studimet e tyre, se në historiografinë
e derisotme të Shqipërisë dhe
të shqiptarëve nuk ka të meta - të vogla
dhe të mëdha. Historiografia shqiptare,
në pjesën e saj më të madhe, ishte historiografi
metodologjikisht dogmatike.
Për shkaqe ideologjike dhe politike në
të zotërojnë shikime të ngushta, paraqitje
bardhë-zi, shpjegime dhe
vlerësime anshëm subjektive. Rrjedha
dhe ngjarje historike rrëgjohen në
luftën e klasave! Disa figura historike
glorifikohen, kurse disa të tjera përjashtohen
plotësisht. Glorifikimet dhe mohimet,
shikimi klasor, patosi dhe retorika
ideologjikisht të ngjyrosura janë të
metat, që, mjerisht, e shënojnë historiografinë
tonë sidomos prej kohës së
Skënderbeut e deri sot, kurse historiografinë
e periudhave më të reja aq më
shumë. Kuptohet, historia e Shqipërisë
dhe e shqiptarëve duhet të lirohen prej
këtyre të metave. Dhe, ajo tani e pesëmbëdhjetë
vjet është duke u liruar. Dëshmi
e kësaj janë veprat kapitale "Historia
e popullit shqiptar", e botuar më 2002
dhe "Dilemat e Arbërit" e Pëllumb
Xhufit, e botuar më 2006. Përvoja moderne
evropiane metodologjike, interpretuese
dhe shpjeguese e historiografisë
shqiptare është gjithnjë e më e
dukshme dhe gjithnjë e më frytdhënëse.
Por, kur Kryeministri i Shqipërisë
kërkon që të rishkruhet historia e Shqipërisë,
ai nuk i ka parasysh këto të
sipërtheksuarat: ai ka parasysh që një
dogmë e shkuar të zëvendësohet me një
dogmë tjetër. Kërkesa e tij, prandaj, është
një kërkesë me prejardhje të njohur:
është kërkesë staliniste. Janë të njohura
kërkesat e Stalinit për rishkrimin e
historisë ruse e sovjetike. Ku në botën
demokratike kryeministrat u vënë
kërkesa shkencëtarëve, ani shkencëtarëve
të shkencave shoqërore? Hajde,
mendojini kryeministrat a kryetarët Romano
Prodi, Angela Merkel, Zhak
Shirak, Gordon Braun, Karamanlis,
duke kërkuar prej historianëve që ta
rishkruajnë historinë e shteteve të tyre?
Jo. Kjo nuk mund të ngjajë. Që të rishkruhet
historia e vendeve të tyre, e popujve
të tyre i lejojnë vetes të kërkojnë sot
vetëm edhe Llukashenkoja i Bjellorusisë,
Kim Xhong Illi i Koresë Veriore, Berdimuhamedovi
i Turkmenistanit dhe
Sali Berisha ynë.

SHPETONA ZOT PREJ TYRE!

Ju po pyesni se cila periudhë e historisë së Shqipërisë është më problematike, më e errët, domethënë më njëanshëm e trajtuar dhe e shpjeguar?

Po të krahasojmë historiografinë tonë
me historiografitë e popujve të tjerë
evropianë, të shkruara, ta themi, sipas
metodologjisë së zbatuar në shkollën
franceze të Mark Blokut, do të themi, si
u theksua edhe më parë, se historiografia
jonë në përgjithësi është shumë e
thjeshtësuar. Thjeshtësimet më të
mëdha, paraqitjet më subjektive, madje
edhe shtrembërimet më të theksuara
vërehen në periudhën midis dy
luftërave botërore, sidomos të kohës së
mbretërimit të Ahmet Zogut dhe në periudhën
e komunizmit. Do të çuditeni,
besoj, në qoftë se u thuhet se thjeshtësime,
paraqitje subjektive, shtrembërime,
madje, falsifikime vërehen po
aq shumë edhe në një pjesë të historiografisë
së këtyre 16-17 vjetëve të fundit,
në të cilën historia e Shqipërisë dhe
e shqiptarëve në përgjithësi rishkruhet
ashtu si çdo të donte Kryeministri i
sotëm i Shqipërisë. Shikojini historitë
për shkolla të mesme! Sa shumë janë të
pushtuara prej njëanshmërive, shtrembërimeve,
kur e kur gënjeshtrave dhe
falsifikimeve! Në njërën prej tyre kemi
dy faqe himnizim për partitë politike, që
ishin vetëm një opozitë e gjorë ndaj
regjimit të Millosheviçit, kurse vetëm dy
rreshta për UÇK-në. I lexoni artikujt dhe
shkrimet e tjera të ndryshme për
formimin e partive dhe lëvizjet politike
në Shqipërinë shtetërore e në Kosovë
pas viteve nëntëdhjetë? I shikoni filmat
e ndryshëm dokumentarë për ato ngjarje
dhe për lëvizjen politike në Kosovë
prej vitit 1981 e deri në kohën tonë?
Gëlojnë nga të pavërteta. Njëanshmëri,
shtrembërime, të pavërteta, fshehje të
të pavërtetave, falsifikime, glorifikime
në njërën e mohime në anën tjetër, aq
më shumë mund të vërehen në historitë
e letërsive për shkollat e mesme e në libra
leximi! Njëanshmëritë, thjeshtshpjegimet,
shtrembërimet, të pavërtetat,
në historiografinë e kohës së komunizmit
bëhen brenda një sistemi metodologjik,
shpjegues, vlerësues. Dhe, kanë
një dinjitet intelektual. Njëanshmëritë,
shtrembërimet, të pavërtetat dhe falsifikimet
që po bëhen në historiografinë
shqiptare, të rishkruar sipas kërkesës së
Kryeministrit, janë të pasistem, janë
anarkike. Mungon dinjiteti intelektual.
Debati për rishikimin e historisë, siç
duket, do të kërkojë edhe saktësimin e
Ditës së Çlirimit të Shqipërisë, 28 apo 29
Nëntor 1944...
S‘e di çka mund të saktësohet në një
datë tashmë të saktësuar: të saktësuar
me të dhëna që sjellin sytë, veshët dhe
mendja.
Është kthyer sërish në skenë
një tjetër debat i kahershëm, ai
për hapjen e dosjeve të periudhës
së diktaturës. Si e gjykoni
rikthimin e këtij debati 17 vjet pas
rrëzimit të diktaturës në Shqipëri?
Sa dëgjoj dhe lexoj, tani në skenën
politike dëgjohet edhe debati për
hapjen e dosjeve për vitin 1997. Dosjet
do të duhej të ishin hapur deri tani edhe
për periudhën e diktaturës komuniste,
edhe për periudhën e despotizmit të Sali
Berishës. Pse nuk janë hapur më parë?
Është pritur, ndoshta, që të bëhen pastrimet
e duhura në arkiva e në dosje. E
dëshmi të këtyre pastrimeve tashmë
janë botuar në trajtë libri.

QYTETERIMI YNE PLURAL

Një vit më parë, debati mbi qytetërimin evropian të shqiptarëve pati jehonë të gjerë dhe provokoi përfshirjen në të të personaliteteve të shquara të kombit shqiptar. Tani, një vit më pas, si e vlerësoni ju atë debat, protagonist i të cilit ishit edhe vetë ju?

Nuk ishte ky debat mbi qytetërimin
evropian të shqiptarëve po debat mbi
qytetërimin e shqiptarëve, e, ky
qytetërim deri sot është një qytetërim
plural: qytetërim evropian dhe oriental
njëkohësisht. Shkencëtarët perëndimorë
këtë pluralizëm nuk e theksojnë
vetëm për qytetërimin tonë, por për
qytetërimin ballkanik në përgjithësi.
Ata thonë: qytetërimi evropian është më
i cekëti në Ballkan. Në qoftë se mund të
thuhet kështu për qytetërimin e
grekëve, rumunëve, kroatëve, bullgarëve,
serbëve, çka mund të thuhet për
qytetërimin tonë? Mund të thuhet se
qytetërimi evropian te ne është shumë
më i cekët se te grekët, rumunët, kroatët,
bullgarët a serbët, sepse e bën ashtu
të cekët pikërisht përbërësi oriental.
Dhe, kjo e vërtetë s‘duhet të shqetësojë
kë: sepse të gjitha qytetërimet janë vlera
të njerëzimit.
Në debatin për identitetin tonë u
bënë përpjekje që çështja e qytetërimit
tonë, e kulturës sonë, e feve tona, e identitetit
tonë të vihet në shërbim të politikës
ditore. Metodë e vjetër staliniste:
çdo gjë në shërbim të politikës! Në çdo
anë politikë! Kudo politikë! Ata që letërsinë
dhe shkencën i politizojnë edhe sot
si dje, ata nuk mund të mos e bënin politikë
edhe debatin për çështje të identitetit,
i cili do të duhej të ishte vetëm intelektual
dhe shkencor.
Debati tregoi se niveli i debateve
tona intelektuale, si i debateve në politikë,
vazhdon të jetë i paracaktuar: përkatësitë
politike, partiake dhe fetare përcaktojnë,
në të vërtetë cenojnë të
vërtetën dhe të drejtën në ato debate.
Debati tregoi se njohuritë tona për
çështje të ndryshme, tema të ndryshme,
dukuri të ndryshme të përgjithshme
janë ende të pakta, të cekëta dhe të
njëanshme. E kuptueshme: për 15 vjet
nuk mund të kompensohen mungesat
që ka shkaktuar izolimi i ynë pothuaj
njëshekullor në shkencë, në letërsi, në
arte, në kulturë në përgjithësi.
Debati tregoi se jo intelektuali, po
paraintelektuali ynë, qoftë shkrimtar,
publicist e akademik, e quan të ligjshme
gënjeshtrën në qoftë se e sheh se është
për të e dobishme. Debati tregoi se vrazhdësia,
egërsia zhvlerëson jo vetëm debatin
politik, po edhe debatin tonë shkencor
dhe intelektual. Debati tregoi se gatishmëria
e shumë vetjeve të klasës
sonë politike dhe intelektuale
për të ndërruar fytyrë orë e çast
dhe për të servilizuar i paraqet të
gënjeshtërta edhe gjykimet tona
në shkencë e jo vetëm në politikë.
Pjesëmarrës në debat u dërrmuan
duke bërtitur se Evropa ka një
identitet (një qytetërim, një kulturë
e një fe), ndërsa për intelektualë,
shkencëtarë dhe politikanë
evropianë, Evropa sot përcaktohet
si përmbledhje e veçantë identitetesh.
Nuk ka popull evropian,
por popuj të Evropës. Apo jo?
Debati pati edhe dy të mira të veçanta:
e para, e ndali turin e garave dhe propagandave
fetare në radhë të parë të fesë
katolike dhe fesë myslimane, që pashmangshëm
do të ushtronin ndikim shpërbërës
në njësinë tonë shpirtërore dhe kombëtare
në përgjithësi, dhe e dyta i komprometoi
përpjekjet e Ismail Kadaresë
dhe të tjerëve si ai, për t‘u paraqitur çka
nuk ishin në kohën e diktaturës dhe për
të retushuar, në të vërtetë për të ndryshuar
të kaluarën ideologjike dhe politike
staliniste, me çka është deformuar
shumë shkenca jonë e letërsisë. U komprometua
posaçërisht racizmi i Ismail Kadaresë
si dukuri kundërhumane, por
edhe kundërkombëtare. Jo më pak u komprometua
edhe poltronizmi i tij i çuar, si
shkroi këto ditë një publicist në Prishtinë,
deri në perfeksion: poltronizmi i tij i
treguar në jetë e në vepër, që aq shumë e
ka diskredituar personin e tij publik dhe
cenon dinjitetin e intelektualit shqiptar.
Keni folur shumë për moralin
intelektual. Çfarë keni parasysh
me këtë?
E kam parasysh atë që e thotë aq bukur
Sartri: "Intelektuali është përgjegjës ndaj
së vërtetës... Në qoftë se duam ta shpëtojmë
njeriun nuk na mbetet gjë më e
rëndësishme sesa t‘i dhurojmë atij fuqi
mohuese - t‘i dhurojmë atij mundësinë që
t‘i thotë ‘Jo‘ çdo gjëje që nuk është e
vërtetë".
Mund të shkruash libra shkencorë dhe
letrarë, mund të kesh jo një po tri fakultete;
mund të jesh anëtar jo i një, po i pesë akademive
shkencore, por nëse s‘ke karakter
të qëndrueshëm, nëse s‘ke parime, nëse
në vend se me kokën tënde mendon me
kokat e pushtetarëve, nëse të vërtetat e të
drejtat ua flijon leverdive vetjake, ti s‘je
intelektual, po rrospie shkencore a letrare.

INTELEKTUALET E MARGJINALIZUAR

Flitet për një zbehje të rolit të intelektualëve dhe të mendimit të tyre në të dyja anët e kufirit shqiptar. Çfarë sjell kjo, sipas jush, në zhvillimet e nxehta politike shqiptare?


Njerëzit e politikës dhe shumica e mediave
kanë arritur t‘i margjinalizojnë intelektualët
në jetën tonë shoqërore. Dhe,
intelektualët sikur janë pajtuar me këtë
fat! Ata nuk e kryejnë rolin që në këtë
kohë, në të cilën ende nuk janë zgjidhur
as çështja jonë kombëtare,as çështja
demokratike, as çështja sociale, objektivisht
u takon. Njerëzit e politikës - kjo
lëndë harxhuese, kanë arritur kështu ta
lënë popullin shqiptar pa mendimin, pa
rolin e elitës! Në vende të tjera kjo nuk
ngjet. Po jap një shembull se sa vendimtar
mund të jetë roli i intelektualëve
në historinë e një vendi.
Në Rusi, diku nga gjysma e viteve
nëntëdhjetë të shekullit të kaluar, kryetari
Jelcin ishte në bisedime me zyrtarë
japonezë për t‘u dhënë atyre një ishull a
disa ishuj atje afër Japonisë. Ky pazar i
shqetësoi intelektualët rusë. Dhe, rreth
njëzet akademikë të shquar i bënë një
letër Jelcinit, në të cilën, përpos të tjerash,
i thanë: ata ishuj nuk ia ke sjellë ti Rusisë
dhe ata ishuj nuk mund t‘ia tjetërsosh
Rusisë. E qartë, zoti Jelcin? Kryetari Jelcin
e kuptoi kumtin dhe e ndërpreu pazarin
me zyrtarët japonezë për ishujt - fryte të
imperializmit rus. Mbaj mend kur kryetari
i Shqipërisë, Sali Berisha, e furnizonte
Serbinë me naftë edhe pse Serbia ishte
vënë nën bllokadë ekonomike nga
OKB-ja. Dhe, mbaj mend kur Sali Berisha
thoshte se më e madhja që iu takon shqiptarëve
të Kosovës është autonomia,
sepse Kosova është djep i binjakëve shqiptarë
dhe serbë, por nuk u gjetën intelektualë
që t‘ia çojnë një letër atij që të
mos e furnizonte Serbinë me naftë dhe
që të mos e mohonte të drejtën e shqiptarëve
për pavarësi të Kosovës. As sot
nuk po gjenden intelektualë, të bashkuar,
që t‘i thonë atij se për shkencat në
përgjithësi dhe për shkencat albanologjike
në veçanti dinë më shumë se ai
dhe mbrojnë më përgjegjshëm se ai ato
dhe interesat e kulturës shqiptare, prandaj
le t‘i lërë rehat e të shikojë punët që
duhet të shikojë.
Çfarë mendoni se u mungon
letrave shqipe?
Shkrimtarëve tanë, shumicës së tyre,
u mungon vetëdija kritike pa të cilën letërsia
edhe më tej do të vuajë prej himnizimeve
më pak a më shumë folklorike. Dhe,
shkrimtarëve tanë, ndoshta numrit më të
madh të tyre, iu mungon njohja e letërsisë
moderne, sidomos e romanit modern dhe
postmodern. Për këtë arsye letërsia jonë,
në një pjesë të saj të madhe, vazhdon të
jetë tradicionalisht realiste e kjo
domethënë më pak a më shumë anakronike.

ÇKA NGJAU NE INSTITUTIN ALBANOLOGJIK

Para pak kohe, në Institutin Albanologjik ndodhën ngjarje që jehuan shumë në opinionin kosovar dhe në diasporë, megjithëse në mediat e Shqipërisë nuk u komentuan shumë. Çka ngjau në të vërtetë në institut?


Si duket jo pa lidhje me ofensivën e
Kryeministrit të Shqipërisë, Sali Berisha,
kundër Akademisë së Shkencave dhe studimeve
shqiptare në Shqipëri, në Prishtinë
u bënë përpjekje për ndryshimin e
qëllimit për të cilin është themeluar Instituti
Albanologjik e që është: studimi i kulturës
materiale dhe shpirtërore të popullit
shqiptar jo vetëm në Kosovë po në
përgjithësi. Në kundërshtim me ligjin në
fuqi, në Ministrinë e Arsimit, të Shkencës
dhe të Teknologjisë u modifikua statuti i ri
pa pyetur fare organet përkatëse të Institutit,
siç është Këshilli Shkencor, në të cilin
Institutit, pos të tjerash, i përcaktohen
si qëllim edhe studimet sociologjike dhe
politike - për çka tash e shumë vjet ekziston
një Institut në Kosovë. Në të vërtetë,
synohej që Instituti të futej në duart e një
tarafi partiak shkencor dhe, mandej, të
mund të përdorej për betejat e filluara
tani e sa kohë për ndryshimin e gjuhës
standarde apo, madje, për krijimin e gjuhës
së dytë standarde dhe për krijimin e
kombit të ri, kosovar, si dhe për përfitime
të ndryshme vetjake. Për këto qëllime në
Institut u vendosën të ashtuquajturat
masa të dhunshme.
Hulumtuesit shkencorë dhe personeli
administrativ i Institutit, numri më i madh
i tyre, prej fillimit refuzuan pajtimin me
masat e dhunshme. Por, kur në kuadrin e
këtyre masave të dhunshme ndodhi thyerja
e kabinetit të Ymer Jakës dhe kabinetit
të Rexhep Qosjes, u kuptua plotësisht
se për çka ishte fjala. Në të vërtetë, thyerja
e këtyre kabineteve e demaskoi
qëllimin e projektuesve të pushtimit të
Institutit prej tarafit, që po arrin të bëjë
mjaft uzurpime dhe shpërdorime në shkencën
e në kulturën tonë. Numri më i
madh i punonjësve të Institutit doli në
protestë. Thyerja e kabineteve (me punëtorë
të marrë në pazar të Prishtinës) ishte
një vandalizëm i pashembullt, që nuk e
bëri as pushteti serb kur nxori prej Institutit
punonjësit e tij disa vite para luftës.
Kjo nga punonjësit e Institutit u përjetua
si fyerje e rëndë ndaj Institutit dhe punës
së tij shumëvjeçare. Ishte ky një veprim i
çmendur, unë them i bërë pa dijen e ministrit
të Arsimit, të Shkencës e të
Teknologjisë, Agim Veliu, veprim që
mund të ishte shumë komprometues për
kulturën tonë, për liritë dhe të drejtat e
njeriut në Kosovë. Merreni me mend: një
profesor universiteti i përdorur dhe i
sakrifikuar prej tarafit në fjalë, dhe një
studiues i folklorit e urdhërojnë dhe e
mbikëqyrin thyerjen e kabineteve të studiuesve
të letërsisë dhe të kulturës shqiptare,
në të cilët punohet dyzet vjet
dhe futjen e librave dhe të lëndës së
arkivave të tyre në thasë najloni për t‘u
hedhur diku tjetër!
Në atë kabinet, në të cilin punoj prej
vitit 1967, kur është rithemeluar Instituti,
unë i kam shkruar me stilograf dhe
shumë, shumë herë në makinë të shkrimit,
të gjitha veprat e mia me përjashtim
të dy të parave. Në atë kabinet janë
shkruar "Historia e letërsisë së Rilindjes"
në tri vëllime, monografitë për Naimin
dhe Asdrenin, studimet dhe trajtesat për
të gjithë shkrimtarët e vjetër, shkrimtarët
midis dy luftërave botërore dhe shkrimtarët
e sotëm për të cilët kam shkruar.
Në atë kabinet janë shkruar të gjitha
veprat e mia për çështjen e Kosovës dhe
çështjen shqiptare në përgjithësi dhe
shumë deklarata, rezoluta, protesta,
përkujtesa në emër të Institutit, të Akademisë
së Shkencave e të Arteve të Kosovës
dhe studentëve të Kosovës kundër
dhunës së shtetit serb në Kosovë, të cilat
u janë dërguar shtetarëve të ndryshëm
botërorë dhe institucioneve botërore. Në
atë kabinet janë shkruar romanet e mia
dhe dramat e mia. Për të shkruar "Historinë
e letërsisë së Rilindjes", monografitë
për Naimin dhe Asdrenin dhe për
të bërë studimet dhe trajtesat për të
gjithë shkrimtarët, me të cilët jam marrë,
është dashur të bëj shumë punë. Në atë
kabinet, prandaj, ishin sistemuar detyrimisht
të gjitha fotokopjet dhe filmat e
botimeve të para të veprave të rilindësve,
të shkrimtarëve të vjetër dhe të shumë
shkrimtarëve midis dy luftërave
botërore, të bëra në Tiranë, në Bukuresht,
në Athinë, në Stamboll, në Sofje
dhe, madje, në Konstancë.
Në atë kabinet gjenden skeda dhe
shënime të punës sime dyzetvjeçare;
dorëshkrimet e veprave të mia; versionet
e ndryshme të shkruara në makinë shkrimi
të veprave të mia të ndryshme; lëndë
arkivore të ndryshme: korrespodenca, artikuj
të ndryshëm të shkruar për Kosovën
dhe për mua në shtypin jugosllav; fotografi
të shumta; mjetet me të cilat
punoj: stilografë, lapsa kimikë, lapsa të
zakonshëm, goma, gërshërë, syze, thjerrëza,
vizorë. Dhe, rreth 1600 libra të ndryshëm.
Dhe, të gjitha këto, gjithë këto vepra
dhe gjithë këtë arkiv vetjak, ushtruesit
e masave të dhunshme kishin
vendosur që, me katër punëtorë të marrë
në pazarin e Prishtinës, t‘i fusin, dhe po i
fusnin, në thasë najloni, qoftë edhe duke
i përdhosur në dyshemenë e kabinetit,
dhe duke i nxjerrë prej kabinetit! A është e
mundshme të ngjajë kësi vandalizmi në
Kosovë? Në Kosovën demokratike - të
pasluftës? A është e mundshme që ky vandalizëm
të ndodhë me dijen e Ministrisë
së Arsimit, të Shkencës dhe të Teknologjisë?

MESIMI QE DO MESUAR

Sjelljet e dhunshme ndaj Institutit mund të bëheshin tepër komprometuese
për demokracinë tonë të re në kohën kur vendoset për statusin e Kosovës.
A mund të lejojnë Kombet e Bashkuara që në protektoratin e tyre, ndaj
institucioneve shkencore, ndaj shkencës dhe shkencëtarëve të bëhej çka kishin bërë vetëm Inkuizicioni në Mesjetë dhe Stalini e Gebelsi në shekullin 20!

Fatmirësisht
këto sjellje të dhunshme u ndaluan,
por kjo nuk do të thotë se projektuesit
e pushtimit të Institutit do ta ndalin
plotësisht avazin. Jo. Por, Kosova liridashëse,
të besojmë, nxori një mësim
prej atyre që ndodhën në Institutin Albanologjik
dhe nuk do të lejojë më kurrë
vandalizma të tillë.
Shtuar më 03/10/2007, ora 18:04
Tage: arkiv
Shkruani komentin tuaj!
Të fundit nga kjo kategori