Mësimi dhe angazhimi: Richard Holbrok mbi ballkanin dhe Shtetet e Bashkuara
Albeu.com
R. Hoolbrooke, dhjetë vjet pas marrëveshjes së Dejtonit, thotë se marrëveshja ka funksionuar, por tani duhet të përmirësohet dhe të zbatohet me këmbëngulje për të ndihmuar Ballkanin Perëndimor të integrohet në Evropë.Richard C. Hoolbrooke, ish ambasador amerikan në Kombet e Bashkuara dhe ndihmës sekretar shteti për Evropën ishte kryearkitekti i marrëveshjes së paqes së Dejtonit, e cila i dha fund luftës në Bosnjë. Dhjetë vjet më vonë, ai thotë se marrëveshja ka funksionuar, por tani duhet të përmirësohet dhe të zbatohet me këmbëngulje për të ndihmuar Ballkanin Perëndimor të integrohet në Evropë.

Jaroslaw Anders: Para dhjetë vjetësh detyra më urgjente ishte ndalimi i luftës së tmerrshme në Bosnjë. Si e imagjinonit ju të ardhmen e këtij vendi pas disa vitesh?

Richard Holbrooke: Unë besoj se Dejtoni ishte marrëveshje e sukseshme paqeje por duhet të përmirësohej rregullisht dhe të zbatohej me këmbëngulje. Gjatë viteve të fundit nuk u bënë përmirësime dhe kishte shumë devijime dhe mungesë udhëheqjeje. Kam kënaqësinë të përmend se nën udhëheqjen e nënsekretarit të Shtetit Nicholas Burns, i cili është tani përgjegjës për politikat nën drejtimin e përgjithshëm të Sekretares së Shtetit Condoleezza Rajs, janë ndërmarrë hapa të mëdha përpara për sa u përket këtyre politikave.

Për sa i përket pikës së dytë, zbatimit, e vërteta është se marrëveshja e Dejtonit nuk u zbatua ashtu siç duhet, veçanërisht për sa i përket arrestimit të Radovan Karaxhiçit dhe Ratko Mladiçit. Dhe ky gabim, pra ky dështim ka qënë shumë i kushtueshëm.

Jaroslaw Anders: Sipas mendimit tuaj, kush ishte përgjegjës për këtë dështim?

Richard Holbrooke: Dështimi i parë ishte i NATO-s, dhe veçanërisht me komandantin e parë amerikan të forcave të saj, admiralin Leighton Smith, i cili nuk arriti të vinte në zbatim autoritetin që kishte sipas marrëveshjes për të arrestuar Karaxhiçin. Dhe Karaxhiçi në atë kohë parkonte makinën e tij të gjelbër para zyrës së tij në Pale. Ndërsa tani ai fshihet thellë në malet e Bosnjës, Serbisë apo Malit të Zi. Unë mendoj se Karadzic-i i ka prerë flokët e tij të bardha dhe fshihet diku në ndonjë manastir.

Jaroslaw Anders: Pra dështimi kryesor ishte mungesa e vendosmërisë në zbatimin e ligjeve për krime lufte?

Richard Holbrooke: Ka pasur edhe dështime të tjera në zbatimin e marrëveshjes. Kriminelët e tjerë të luftës nuk u arrestuan që në fillim. Serbët në Republikën Serbe brenda Bosnjë-Hercegovinës nganjëherë i kanë penguar përpjekjet për arrestime. Unë besoj se Partia Demokrate Serbe, SDS, është parti kriminale, mafioze, dhe duhet të shpërbëhet. Dua të them edhe diçka në lidhje me SDS-në dhe ultranacionalistët. Për pesëmbëdhjetë vjet me radhë, ultranacionalistët serbë në Bosnjë dhe Serbi, si Arkani, Shesheli, Milosheviçi, Karaxhiçi dhe të gjithë me radhë kanë pretenduar se ishin përkrahës të kombit serb. Faktikisht, ata janë mafiozë që kanë përdorur nacionalizmin për të fituar përkrahjen e njerëzve të pafajshëm. Në të njëjtën kohë, këta udhëheqës janë marrë me kontrabandë dhe kanë vjedhur nga njerëzit. Ky ka qenë një operacion kriminal nën maskën e një lëvizjeje nacionaliste. Kjo është tragjedi për nacionalistët e vërtetë si Koshtunica. Koshtunica është nacionalist i vërtetë, i cili e do popullin serb dhe mendon për të. Dhe unë nuk besoj se ai është i përfshirë në këto grupe mafioze. Nacionalistët e vërtetë dëmtohen nga veprimtaritë e këtyre njerëzve të tmerrshëm.

Jaroslaw Anders: Le të flasim për përmirësimet e Dejtonit. Çfarë duhet të përmirësohet saktësisht?

Richard Holbrook: Së pari, në Dejton ne lejuam një vend që ka tre ushtri. Kjo është e papranueshme. Kam kënaqësinë të them se tani kemi një paketë reformash ushtarake që po miratohet nga parlamenti në Republikën Serbe dhe në Sarajevë. Së dyti, në Bosnjë ka tre presidentë, një serb, një kroat dhe një mysliman. Edhe kjo nuk është e përshtatshme. Ata duhet të bashkohen në një presidencë të vetme, por kjo do të marrë kohë. Së treti, policia, nuk mund të mbash tre forca krejt të ndryshme policore. Ato duhet të integrohen. Dhe kjo ka filluar. Por ka edhe shumë gjëra të tjera. Qeveria qendrore duhet të ketë më shumë autoritet. Dhe këto gjëra kanë filluar të ndodhin. Procesi është mjaft i ngadalshëm, por kjo ka ndodhur për shkak se ne kemi humbur kohë katër vitet e fundit. Dhe, nëse mund të shtoj, e njejta gjë vlen edhe për Kosovën, ku më në fund Sekretari i Përgjithshëm i Kombeve të Bashkuara emëroi si negociator për bisedimet për statusin përfundmitar, Martti Ahtisaari, ish presidentin e Finlandës. Ai ishte një emërim i shkëlqyeshëm. Megjithatë, kjo duhet të ishte bërë para katër vjetësh. Prandaj, në Kosovë edhe në Bosnjë, dështimi i Shteteve të Bashkuara, Bashkimit Evropian dhe Kombeve të Bashkuara për të vepruar për gjithë këto vite ka qenë shumë i kushtueshëm.

Jaroslaw Anders: Të kthehemi tek Bosnja. Pothuajse për të gjitha fushat që ju përmendët se nevojitet përmirësim, rezistenca më e madhe mund të pritet nga Republika Serbe. Shtrohet pyetja, çfarë duhet të bëjmë për këtë? A duhet të vazhdojë të ekzistojë kjo republikë si shtet brenda një shteti?

Richard Holbrooke: Së pari, nuk është shtet brenda një shteti, megjithëse deri tani është lejuar të jetë si i tillë. Ai nuk duhet të jetë shtet brenda një shteti, por siç thashë zbatimi i marrëveshjes ka qenë i dobët. Tani gjërat po lëvizin. Integrimi ushtarak dhe policor, vendosja e një presidence të vetme, këto të gjitha janë hapa përpara. Ai është një vend, me të njejtën monedhë, të njejtën pasaportë, dhe për shembull ambasadori i Bosnjës në Uashington është serb. Kjo ishte e paimagjinueshme deri para një dekade. Por janë bërë gabime. Ata nuk duhet ta quajnë veten Republika Serbe, e cila jep përshtypjen e një vendi më vete. Ata nuk janë vend i pavarur dhe ai emër është gabim. Kjo nuk duhet të lejohet të vazhdojë. Dhe ata nuk duhet të lejohen të kenë një “asamble kombëtare” por thjesht një “asamble”. Ky është gabim që duhet të korregjohet.

Jaroslaw Anders: Ju përmendët Kosovën dhe bisedimet për statusin e saj përfundimtar. Sipas mendimit tuaj, si do të jetë ky status përfundimtar?

Richard Holbrook: Sipas mendimit tim statusi përfundimtar duhet të jetë pavarësia e Kosovës. Por, duhet të kuptohet, se kjo mund të ndodhë vetëm nëse serbëve në Kosovë u jepen garanci të forta për sigurinë, fenë, monumentet kulturore dhe shkollat e tyre. Dhe shqiptarët po e bëjnë më të vështirë këtë me agresivitetin me të cilin po i trajtojnë serbët.

Jaroslaw Anders: Po nëse nuk jepen garanci të hekurta?

Richard Holbrook: Atëhere pavarësia do të vonohet. Prandaj shqiptarët duhet të pranojnë faktin se duhet të jetojnë në atë vend në paqe me serbët. Ata nuk mund t’i nxjerrin jashtë. Është e qartë për këdo që ka qenë në Kosovë dhe ka vizituar monumentet fetare, se, si në Jeruzalem, edhe aty kanë bashkëjetuar dy kultura të lashta dhe të ndryshme në të njejtën tokë dhe duhet të vazhdojnë ta bëjnë një gjë të tillë.

Jaroslaw Anders: Po ta shohim rajonin e Ballkanit perëndimor në përgjithësi, të gjithë mund të pajtohen se ka mbetur si punë e pakryer. Është e vështirë po ashtu të biesh dakort se puna e kujt është kjo. E Evropës, e Amerikës apo është çështje rajonale?

Richard Holbrook: Për një kohë shumë të gjatë dhe për arsye shumë të çuditshme për Ballkanin, Shtetet e Bashkuara kanë pasur ndikimin më të madh të jashtëm atje. Kur Shtetet e Bashkuara nuk angazhohen, atëherë ndodhin probleme. Prandaj Shtetet e Bashkuara duhet ta mbajnë angazhimin e tyre për përfitime dypalëshe të rajonit. Jo të gjithë amerikanët e kuptojnë këtë, dhe as të gjithë evropianët, por kjo ka qenë si rregull i hekurt për 90 vjet me radhë se çfarëdo që ndodh në Ballkan tërheq edhe Shtetet e Bashkuara, dhe kur Shtetet e Bashkuara nuk angazhohen, atëherë krijohet një situatë shumë e rrezikshme.

Jaroslaw Anders: Si e shihni nivelin e angazhimit të tanishëm të Shteteve të Bashkuara në rajon?

Richard Holbrook: Siç e thashë edhe më parë, ka pasur përmirësime dramatike që kur sekretarja e shtetit Rice dhe nënsekretari Nick Burns morën përsipër përgjegjësinë për këtë zonë në shkurt të vitit 2005. Pas katër vitesh neglizhence gjërat kanë filluar të lëvizin.

Jaroslaw Anders: Ju e keni quajtur marrëveshjen e Dejtonit një sukses, dhe padyshim që ka qenë e tillë në shumë fusha. Megjithatë ka edhe zëra skeptikë që thonë se kjo lloj ndërhyrjeje thjesht ngrin konfliktet e brendshme dhe e bën shumë të vështirë ecjen përpara. Nëse fillon përsëri një konflikt i ngjashëm, megjithëse shpresojmë të mos ndodhë, a mendoni se filozofia e Dejtonit do të ishte ende e zbatueshme?

Richard Holbrook: Shtetet e Bashkuara i dhanë fund luftës në Bosnjë. Duhet ta kishin bërë më herët, por evropianët thanë se mund t’ia dilnin vetë, dhe ata e kishin gabim. Dejtoni ishte një sukses. Nuk ishte paqe e përkryer, por Bosnja ka paqe tani dhe lufta nuk do të fillojë përsëri. Kosova është çështje tjetër. Shqiptarët dhe serbët e urrejnë njeri tjetrin kaq shumë sa aty ekziston një rrezik i vërtetë që dhuna të fillojë përsëri nëse çështja nuk zgjidhet. Pra mësimi është angazhimi i vazhdueshëm, dhe kjo është tepër e rëndësishme.

Jaroslaw Anders: Dhe pyetja e fundit – rreth rolit të Bashkimit Evropian. Disa njerëz thonë: Le të bëjmë ca lëshime në kriteret e anëtarësimit për ta bërë më të lehtë që vendet ballkanike të hyjnë në BE, sepse kjo do t’i shërojë ndarjet dhe t’i zgjidhë problemet e tyre. A mendoni se përshpejtimi i anëtarësimit të Ballkanit në Bashkimin Evropian do të ishte zgjidhje?

Richard Holbrook: Jo. Dua të jem i qartë për këtë. Asnjë nga vendet e Ballkanit nuk është i gatshëm për anëtarësim në Bashkimin Evropian sepse ata nuk i kanë përmbushur ende disa kushte. Do të ishte gabim shumë i madh nëse Bashkimi Evropian do t’i ftonte këto vende në BE pa përmbushur kushtet. Kjo po ndodh tani mes Brukselit dhe Turqisë. Turqve po u kërkohet të bëjnë disa gjëra, të ristrukturohen. Dhe ata po e bëjnë këtë. E njëjta gjë ka ndodhur edhe me shumë vende të tjera. Bashkimi Evropian nuk është thjesht një klub ku mund të vish tek dera dhe të marrësh çelësin për të hyrë brenda. Bashkimi Evropian është një organizatë shtetesh me standarte dhe vlera të përbashkëta. Dhe kjo nuk është e vërtetë për Serbinë, Bosnjën apo Kroacinë. Për sa kohë çështje të tilla si Kosova mbeten të pazgjidhura, për sa kohë serbët të vazhdojnë të sillen ashtu siç sillen në disa pjesë të Ballkanit, dhe për sa kohë të ekzistojë një vend i quajtur “Serbi dhe Mal i Zi,” vend që ekziston vetëm në letër dhe jo në praktikë, atëherë Bashkimi Evropian do të rrezikonte shumë duke i anëtarësuar këto vende. Megjithatë, anëtarësimi në Bashkimin Evropian me të gjithë përfitimet e tij duhet t’u ofrohet vendeve të ish-Jugosllavisë. Sllovenia ka përfituar nga kjo. Dhe vendet e tjera duhet të anëtarësohen në Bashkimin Evropian në të njëjtën mënyrë si Sllovenia. Nëse i përmbushin kriteret atëherë do të jenë të mirëpritura. Por asnjë nga vendet që përmenda nuk e kanë bërë këtë; as Bosnja, as Serbia, as Mali i Zi, për të cilin unë mendoj se do të bëhet shtet më vete, dhe as Maqedonia. Unë dua që ata të anëtarësohen, por vetëm në mënyrë të arsyeshme dhe të drejtë. Shpresoj të jem i qartë në këtë pikë kritike.
Burimi: New Europe Review
Shtuar më 14/01/2006, ora 23:01
Tage: arkiv
Shkruani komentin tuaj!
Të fundit nga kjo kategori