Kadare: Fajtorë, dhe unë dhe Qosja
Albeu.com
Ismail Kadare thellon shpjegimet e tij të kohëve të fundit rreth disa prej keqkuptimeve të mëdha që i janë adresuar atij për personazhe, në kohë dhe teza të ndryshme. "Nëse unë do të isha bërë President i Shqipërisë, do të hiqja dorë nga letërsia", shprehet ai.

Ismail Kadare thellon shpjegimet e tij të kohëve të fundit rreth disa prej keqkuptimeve të mëdha që i janë adresuar atij për personazhe, në kohë dhe teza të ndryshme. Duke treguar anën e tij njerëzore, teksa nuk nguron ti bëjë një rishikim edhe më të thellë debatit me akademikun kosovar Rexhep Qosja. Gjithashtu, shkrimtari i madh, siç do të keni mundësi ta lexoni nesër, në pjesën e dytë të kësaj interviste, ka pranuar se ka gabuar për atë pjesë të një bisede me Ramiz Alinë, kur në Shqipëri ishte ende në fuqi regjimi komunist, se feja myslimane me kalimin e viteve do të zbehej (së pari në Shqipëri e më pas në Kosovë) derisa t‘ia linte vendin fesë së krishterë. "Ka qenë mendimi im krejtësisht i gabuar, parashikim krejtësisht i gabuar, që nuk doli". Ndërsa një tjetër gabim që ai ia ka njohur publikisht vetes, ka qenë një anë e marrëdhënies së tij me ish-Presidentin e Kosovës Ibrahim Rugova. "Eshtë meritë e tij që (ajo) s‘u kthye në marri",- thotë shkrimtari i madh, i cili zbulon për herë të parë sot, se nëse do të kishte pranuar ofertën për të qenë Presidenti i Shqipërisë, do të kishte hequr dorë nga letërsia.



- Debati juaj me Rexhep Qosen, ka qenë temë edhe gjatë qëndrimit tuaj në Kosovë. Në fakt ka pasur në thelb atë që shpesh është quajtur "mosdurim i ndërsjellë" i ju të dyve. Nuk ishte shkas vetëm debati për identitetin e shqiptarëve. Kishte filluar me prononcime të aty-këtushme edhe më parë. Edhe në intervista që kam pasur edhe unë vetë me ju të dy më herët, ku ju keni shprehur doza nervozizmi për njëri-tjetrin. Kur ka filluar kjo?

Ju bëtë një simetri. Unë natyrisht do të them se s‘është e vërtetë, sepse çdo njeri e kujton anën e vet... që është më i favorizuar në këtë gjë. Mendoj objektivisht nuk kam pasur sinqerisht kundër tij kurrë asgjë. Ndërsa disa herë prej tij ka pasur ndaj meje diçka që unë s‘e kam kuptuar mirë dhe sinqerisht kam qenë i pavëmendshëm, dhe do ta vërtetoj që kam qenë i pavëmendshëm. Ka pasur një kohë që shumë vite përpara ai ka pasur një polemikë me shumë shkrimtarë të rinj në Kosovë dhe ndërkohë nuk e di pse jam gjendur dhe unë pa dashur në këtë farë polemike dhe kam qenë objekt sulmesh. Tashti kam harruar, se ka kaluar shumë kohë. Por një periudhë ftohje, më kujtohet kur kam ardhur në Kosovë, për herë të parë në ‘72-shin, kam përshtypjen se kam takuar shumicën e shkrimtarëve të Kosovës. Me atë kishin marrëdhënie shumë të ftohta për shkak të tij, mendoj unë. Unë nuk e kam marrë në qafë në atë kohë, absolutisht. Pastaj ka qenë një periudhë ftohtësie nuk e di pse, ka qenë një periudhë sjellje normale, nuk e di pse.


- Pse e quani sjellje normale? Jeni takuar, keni kontaktuar në ndonjë mënyrë gjatë viteve, jeni lexuar ndërmjet vete?

Jemi takuar, por është punë e harruar kjo gjë. Fakti që unë e kam harruar këtë gjë tregon që unë kur kam qenë në Francë kam bërë çmos të botohen dy libra të tij. Çështja shqiptare, bile është botuar te botuesi im francez po ja... dhe romani i tij, të cilin e kam shoqëruar me një parathënie shumë të gjatë. Ju do të thoni "në parathënie flitet kryesisht për Kosovën dhe më pak për romanin". Po, është e vërtetë. Shtesa kryesore- ka qenë e lançuar kultura e Kosovës me çdo kusht.


- Do të ndodhte botimi pa kujdesin tuaj, insistimin tuaj, do të thosha, pa ndihmesën tuaj?

Mund të ndodhte, por kishte gjasë më tepër të mos ndodhte. Unë bëra një parathënie shumë të madhe mbi 20 faqe, që ishte rekomandim-parathënie dhe sugjerim për ta botuar. Mund edhe të ndodhte edhe pa këtë.


- Ju i keni hapur portat në gjuhën frënge Rexhep Qosjes?

Për librin "Histori e Çështjes Shqiptare" absolutisht e kam çuar te botuesi im dhe i kam thënë: "të lutem botoje se ndihmohet populli, të cilit unë i përkas dhe ti ke vite që po më boton". E shoqëruar nga parathënia ime, ka luajtur një rol. Kjo tregon e solla shembullin, jo për të qenë, sepse të mirën e kam bërë. Nuk pres ndonjë mirënjohje. Por, sidoqoftë, kjo tregon se unë nuk kam pasur ndonjë zemërim me të, d.m.th. ajo është harruar. Më vonë ai ishte acaruar përsëri në ngjarjet e ‘97-s, ka bërë ca letra që kanë qenë të marra. D.m.th me një ngazëllim të madh për atë që ka ndodhur në Shqipëri.


- Keni fjalën për ciklin e shkrimeve "Revolucioni i vonuar demokratik"?

Pikërisht, më janë dukur letra të marra. S‘i jam përgjigjur fare dhe s‘i kam dhënë asnjë rëndësi, të them të drejtën. Kam qenë shumë i dëshpëruar në atë kohë. Për mua djegia e Shqipërisë në ‘97-n ka qenë një tragjedi kombëtare, një turp yni si komb. Ne u turpëruam përpara ndërgjegjes sonë para gjithë Evropës dhe para të gjithë botës. Të gëzohesh që është djegur Shqipëria, ta quash revolucion të vonuar demokratik është vërtet të mos jesh mirë nga mendja. Ka kaluar dhe kjo, pastaj kanë ardhur vonë diskutimet e vonshme. Nuk i kam bërë me një sulm, kam kritikuar tezën e tij që nuk jemi plotësisht evropianë.


- Megjithatë libri juaj, sprova juaj, që është botuar edhe si libër, ka qenë në njëfarë mënyre e lidhur me shkrimin që kishte bërë Rexhep Qosja më parë?

Shiko, unë atë sprovë do ta shkruaja sikur Rexhep Qosja të mos ekzistonte në këtë botë. Nuk është ai që më ka kushtëzuar me këtë gjë. Ka qëlluar, sapo është marrë me këtë problem e kam kundërshtuar, siç bëhet në një polemikë. Kaq. Shumë e thjeshtë. Pastaj ai ka degraduar gjithçka. I ka bërë dy libra kundër meje, për disa paragrafë që kam unë, për disa faqe. Kjo është historia. Një mllef i jashtëzakonshëm, i çuditshëm. Në kohën kur kemi të tjera punë për të bërë, e harroi çdo gjë, e harroi problemin e pavarësisë së Kosovës, e harroi Serbinë, e harroi atë, këtë, dhe dola unë armiku kryesor i Kosovës, i popullit shqiptar, i letërsisë, i mendimit, i filozofisë, i të gjithave. Është një absurditet, unë nuk e kuptoj si mund të kesh kaq pasion ndaj kolegut tënd. Mund të kesh zemërim, mund të sulesh një herë ose dy, por të mos lodhesh për këtë gjë. Nuk ka histori të komplikuar, është shumë e thjeshtë.


- Polemika me Qosjen mund të vlerësohet edhe si njëra ndër polemikat që zgjoi interesimin më të madh në të gjitha anët ku jetojnë shqiptarët dhe kishte edhe vazhdim, pasi që u shkrua shumë nga shumë të tjerë, pas saj. Madje kishte edhe të tillë që vlerësuan se nëse kemi këso ndeshje, sidomos tash kur po bëhen përpjekje për afrim sa më të madh të Kosovës dhe Shqipërisë, kjo mund të ndikojë edhe në mënyrë negative, pasi që dy nga ata që u quajtën kolosë, ju dhe Qosja, ndesheni në këtë mënyrë dhe, ç‘është më e rëndë, nganjëherë edhe nuk zgjidhni fjalë për t‘i vënë epitete negative njëri-tjetrit. Mund të sjellë gjë pozitive kjo?

Unë jam kundër epiteteve: kolosë, korife, baba i kombit, bacë... Këto për mua janë gjepura. Ne duhet të mësohemi pa këto. Nuk është nder i një vendi të qytetëruar të përdorë koncepte të këtilla. Këto janë koncepte klanore, kur zihen në shtëpi dhe bien në gjak, ku baca i njërës dhe baca i tjetrës bëjnë bisedime merren vesh, etj.


- Po ky ishte reflektimi që u dha kryesisht nga shtypi, që reflektoi mbi polemikën.

Po pa të keq është mendja jonë e prapambetur që koncepton këtu. Unë do ta refuzoja një fjalor të tillë në raport me kolegun tim. Ne jemi kolegë në letërsi, askush s‘ka të drejtën të uzurpojë me titullin e bajraktarit, të kolosit, etj.


- Megjithatë, titujt në një anë. Ju jeni të dy personalitete me ndikim në kulturën shqiptare.

Kultura shqiptare ka disa personalitete, nuk jemi vetëm ne të dy. Unë nuk e pranoj këtë gjë. Nuk i pranoj këto struktura dyshe ose treshe. Unë i refuzoj.


- Ose mos ju doni të thoni: vlejnë për mua, por nuk futet edhe Rexhep Qosja këtu?

Unë i refuzoj parimisht këto. Këto janë karakteristika të mentaliteteve të prapambetura. Dhe prandaj po thoni ju që është e vërtetë që kjo nga një pikëpamje është një polemikë jo e mirë. Është koha për një tjetër gjë. Në këto raste nuk duhet të bëjmë një simetri patjetër të shikosh kush merret me çfarë merret, dhe në qoftë se kjo punë zë një pjesë të vogël të saj që unë shkruaj dhe te tjetri zë 90% të asaj që po bën, sigurisht që edhe faji ndahet ndryshe. Ta zëmë që po, jemi të dy fajtorë që u futëm në polemikë. Unë nuk e përjashtoj dhe nuk më vjen keq të them po të kem bërë një gabim që vajta u futa kot në një polemik të tillë. Por është shumë e lehtë të shikosh proporcionet, përmasat. Në politikë është një term që quhet Kadare e proporcionuar. Kur tjetri e kapërcen 20 herë që aty ai është i humbur, dhe ne duhet të kemi guximin t‘i themi zotëri të ka thënë kaq i ke thënë 20 të tilla. Është në të drejtën botërore kur përgjigjja është e proporcionuar, dhe aty gjykohet lehtësisht. Në rast të tillë siç e thatë ju që kemi probleme të tilla vërtet polemika mund të jetë fatkeqe.


- Nëse do të mund të shikonit prapa, do të dëshironit të mos e kishit bërë fare?

Po, mund të mos ishte.


- Ju e keni thënë edhe më herët- feja u imponua si çështja kryesore brenda këtij debati, brenda identitetit shqiptar. Përse?

Problemi në këto polemika është një mashtrim i madh i palejueshëm. Një nga gjërat më të shëmtuara është abuzimi me fenë, sepse polemikë e pandershme quhet ose siç kam thënë unë polemikë e pabesë, kur ngre një tezë që tjetri nuk e ka dhe thua frazë më frazë në këtë sprovë "Ismail Kadare ka një përçmim, një dënim të myslimanizmit shqiptar, është kundër myslimanizmit është pro katolicizmit". Pasi e thua një herë pas pesë paragrafësh të ngrihesh kundër myslimanizmit si Ismail Kadare, shpif një herë, thua një mashtrim që është krim. Pastaj e përsërit dhe i ke bindur mendjen vetes, prandaj këtu fillon edhe psikopatia, që kjo është e vërtetë sepse thua me atë këtu fillon e pamoralshmja, shpreson që publiku thotë që "me sa duket Kadare me të vërtetë e ka thënë këtë sepse ky kot nuk e thotë". Këtu është abuzimi që çdo vend i qytetëruar nuk e lejon kurrë. E ndalon me gjyq, që te ne për fat të keq nuk ekziston. E ndalon sepse kështu pritet shpifja. "Zotëri, ke gënjyer pa pikë turpi". Ku e ke gjetur këtë?! Dhe unë asnjëherë nuk kam thënë asnjë fjalë fyese për myslimanizmin shqiptar. Teza ime është që ne duhet të hyjmë në Evropë myslimanët, të krishterët bashkë. Asnjë pengesë nuk është myslimanizmi shqiptar për Evropën, asnjë ndryshim s‘ka myslimani shqiptar, jemi të gjithë shqiptarë myslimanë, katolik, ortodoksë dhe evropianë dhe ateistë bashkë.


- Kjo thoni se është nxjerrë nga konteksti, ngase ju nuk keni qenë kundër myslimanizmit? Megjithatë, ju gjithherë jeni shprehur me një simpati për krishterimin. E keni parë krishterimit si diçka më të afërt me Evropën.

Pse të mos e shoh krishterimin kështu? Çfarë ka të keqe? Vetë shprehja juaj; keni parë edhe krishterimin... sigurisht edhe ajo është feja jonë. Ne kemi tri fe dhe një komb. Përse është katolicizmi sidomos feja më e goditur gjatë diktaturës komuniste?! Duhet ta pranojmë, e goditur egërsisht. E goditur nga dy burime: sepse ishte fe, sepse ishte mishërim i Perëndimit, sipas mentalitetit komunist. Ndërsa për ortodoksizmin mund të kishte njëfarë zbutje, sepse ishte feja zyrtare e Rusisë, e gjithë vendeve komuniste. Katolicizmi quhej feja e Vatikanit, e SHBA-së, NATO-s, Evropës Perëndimore. Prandaj ajo ka qenë më e goditura. Edhe në koloni katolikët janë goditur më ashpër sesa të ishin shumicë. Megjithatë, katolicizmi ishte në teh të goditjes. Shkrimtarë katolikë të veriut, nuk kanë numër më të madh të martirëve sesa midis tyre. Janë goditur edhe myslimanët, në mesin e të pushkatuarve ka po aq. Po në rastin e shkrimtarëve klerikë, katolikët zënë vendin parë. Unë kështu e di dhe besoj se kështu është e vërtetë. Ne e kemi për detyrë morale ta themi këtë gjë, aq më tepër unë që vij nga një tjetër fe. Është normale e detyrueshme moralisht, ti që ke tjetër fe të mbrosh fenë tjetër. Në qoftë se ajo fe ka pësuar më shumë, sipas mendjes tënde, të jesh ti i pari të thuash, kjo ka shumë martirë.




"Po të bëhesha President, do hiqja dorë nga letërsia"


- Kur i referoheni rastit të ministrit të Jashtëm të Shqipërisë, Besnik Mustafaj, Ju thoni se duhen ndarë politika dhe letërsia?

Absolutisht. Nuk është seriozitet nëse ministrat e kanë mendjen te vjershat ose tregimet.


- Kjo ishte edhe arsyeja përse ju nuk pranuat të kandidonit për President të Shqipërisë, pasi disa herë jeni propozuar? A do të thotë që e keni vënë letërsinë para politikës?

Nuk është kjo arsyeja. Por në qoftë se do të më ndodhte kjo gjë, do të ishte turp që unë të thosha që "jam prapë shkrimtar dhe do të më lini gjysmën e ditëve të mbyllur në shtëpi se do të vazhdoj letërsinë". Kurrsesi. Është turp për atë që merr përsipër një barrë të rëndë dhe të kujtojë që ende jam artist, jam shkrimtar, etj. Jo absolutisht. Kjo është një hipotezë që unë s‘e kam menduar kurrë, s‘kam pasur mëdyshje të pranoja një post të lartë. Në qoftë se do ta pranoja, atëherë do të hiqja dorë nga letërsia, për respekt të postit ose të përgjegjësisë që të jep populli yt.

{nl}

nga Adriatik Kelmendi, Gazeta Shqip

Shtuar më 14/11/2006, ora 09:51
Tage: arkiv
Shkruani komentin tuaj!
Të fundit nga kjo kategori