Dialogu dhe toleranca ndërfetare: ecuri dhe sfida (2)
Albeu.com
nga Genti KrujaFetë kanë qenë dhe janë të shumta e të llojllojshme. Për këtë arsye, sociologët e kanë të vështirë të formulojnë një përcaktim që t’i përfshijë të gjitha fetë.Meqenëse feja ka të bëjë me gjithçka, që gjendet përtej përvojës së përditshme, vlefshmëria e saj nuk mund të çmohet as nga arsyetimet e zakonshme dhe as nga shkencat. Feja është çështje besimi, që nuk ka nevojë tè mbështetet në prova shkencore.

Fetë gjithashtu, drejtpërdrejt dhe tërthorazi, kanë ushtruar gjithnjë ndikim të rëndësishëm në ecurinë e zhvillimeve historike, shoqërore, ekonomike, politike kulturore, etj.

Gjykuar në pikëpamjen horizontale-sinkronike, shqiptarët janë një popull ku bashkëjetojnë të dyja fetë abrahamike, krishtërimi dhe islami. Secila nga të dyja fetë abrahamike ekzistojnë së bashku me degëzimet përkatëse. Thënë më thjesht - popullsia shqiptare ka dy bashkësi të krishtera: krishtërimin roman-perëndimor dhe krishtërimin ortodoks-lindor. Po ashtu, kjo popullsi ka edhe dy komunitete: atë musliman dhe atë bektashian. Si në çdo vend tjetër në botë, edhe në Shqipëri ka ateistë, po ashtu besimtarë që nuk ushtrojnë rite dhe nuk janë praktikantë të ndonjë faltoreje, familje të përziera me shumë besime brenda tyre.

Toleranca fetare, ose më saktësisht toleranca ndërfetare, mirëkuptimi, harmonia ndërfetare e shqiptarëve, është një nga tri vlerat kulturore më të spikatura (krahas vlerës kulturore të besës dhe të mikpritjes) të kulturës shqiptare.
Çështje e mirëkuptimit ndërfetar të shqiptarëve shfaqet si rebus, gati i padeshifrueshëm në sfondin e dyfishtë të realitetit socialkulturor mbizotërues të shumë shoqërive të ditëve tona të cilat përjetojnë konfliktime fetare problematike dhe të një mjegulle të dendur paragjykimesh që vjen nga jashtë dhe deformon pamjen e vlerave të shoqërisë shqiptare.

Dallimet fetare tek shqiptarët nuk “funksionojnë” si burim konfliktesh. Përkundrazi, dallimet fetare ndikojnë që shqiptarët të jenë më të matur në marrëdhëniet me njëri-tjetrin, të jenë më të prirur të harmonizojnë interesat ndërmjet tyre.
Nga shumë studiues të ndryshëm është pranuar se ndjenja e kombësisë tek shqiptarët nuk është ngatërruar me çështjet fetare.

Ky model përbën një pasuri të çmuar për ne shqiptarët, por edhe një realitet pozitiv, me vlerë në rajonin ku jetojmë dhe më gjerë. Shoqëritë tona po shkojnë në mënyrë të pashmangshme drejt globalizmit dhe integrimit, duke tentuar krijimin e një familje të madhe në të cilën ka vend për të gjitha vlerat dhe pasuritë e kombeve dhe popujve. Në botën globale vendet e vogla nuk pritet të konkurojnë me ekonomitë dhe pasuritë e tyre materiale. Megjithatë, me identitetin dhe vlerat më të çmuara të tyre, ato mund të kontribuojnë në pasurimin e shoqërisë globale, duke krijuar një mozaik të pasur vlerash, kulturash që njohin, respektojnë e zhvillojnë njëra-tjetrën.
"Rasti Shqipëri", si një rast shembullor i bashkëjetesës së besimeve në rrugën e gjatë të historisë, shumë shpejt filloi të trajtohej si “Fenomeni Shqipëri”.

Toleranca fetare tek shqiptarët nuk është një cilësi e zhvilluar në kohërat moderne dhe as e formuar me arsim dhe shkollë. Ajo është një traditë që vjen nga thellësia e shekujve.
Në identitetin e shqiptarëve ndjenja kombëtare qëndron mbi dallimin fetar. Njeriu shqiptar është së pari pjesëtar i një bashkësie etnike dhe pastaj i një bashkësie fetare.
Dhe në fakt një vlerë e rëndësishme me të cilën Shqipëria sot krenohet është pikërisht bashkëjetesa mes komuniteteve të ndryshme fetare. Janë të shumtë ata që e konsiderojnë këtë si një pasuri pasi mund të jetë një rast unik, që në të gjithë historinë e vendit, nuk janë shënuar asnjëherë përplasje fetare. Megjithatë shembujt e kohëve të fundit në botë, por edhe në rajonin e Ballkanit kanë dëshmuar se ekuilibrat fetare janë shumë të brishtë dhe shpesh herë manipulimet me to kanë sjellë pasoja të rënda.

Rruga e këmbimit të vlerave ndërmjet qytetërimeve është e pranishme edhe te populli shqiptar. Për këtë te shqiptarët mund të flasim për dy nivele të bashkëveprimit të kulturave: raportet e subkulturave shqiptare të ndikuara nga feja e krishterë e ajo islame dhe raportet e kulturës shqiptare me ato të popujve fqinjë, që fillojnë së bashku bashkëjetesën përbrenda popullit shqiptar, qysh nga shekulli XIV, janë të pranishme në jetën e shqiptarëve dhe kështu kërkojnë qasje objektive dhe më të thelluar nga ekspertë me kompetencë profesionale shkencore, ngaqë këta kanë lënë gjurmë të thella ne fusha të ndryshme të disiplinave shkencore dhe në jetën e popullit shqiptar në përgjithësi. Atë bashkëjetesë e gjejmë në art, në arkitekturë, në gjuhë, në besime, etj.

Shqipëria, sikurse dihet, është vend multifetar për shkak të ekzistencës së katër komuniteteve kryesore, që kanë besimtarë të moshave dhe krahinave të ndryshme, por edhe për faktin se ekzistojnë variante kultesh që kanë hyrë rishtazi te ne dhe kanë, edhe ato, disa komunitete numerikisht të vogla besimtarësh.

Në kushtet e shoqërive demokratike, sikurse aspiron të bëhet edhe shoqëria shqiptare, lipset të mos harrohet se lidhur me dialogun ndërfetar ka lindur një avantazh i madh, por edhe një vështirësi e madhe. Avantazhi i madh ka të bëjë pikërisht me faktin se të gjitha komunitetet dhe individët kanë tanimë mundësi të gjera për të shprehur lirisht dhe pa asnjë kufizim idetë e tyre, bindjet e tyre fetare, kulturat e tyre specifike. Por, nga ana tjetër, lind rreziku i krijimit të ndarjeve të mëdha socio-kulturore dhe komunitariste brenda të njëjtës shoqëri, lind rreziku i krijimit të moskuptimeve, keqkuptimeve, i tëhuazimeve të ndryshme të banorëve të të njëjtit qytet, midis shtetasve të të njëjtit komb, midis fqinjëve, dhe përse jo, edhe brenda familjeve mikse nga pikëpamja subkulturore.
Shoqëritë multifetare sikurse është edhe jona, kanë brenda edhe bukurinë një larushie nënkulturash, besimesh, ritesh, që vijnë nga thellësitë e historisë, por përmbajnë edhe rrezikun e përçarjeve apo ndarjeve komunitariste që mund të marrin forma dhe shkallë të ndryshme mprehtësie.

Përvoja jetësore tregon se pothuajse në asnjë rast konfliktet ndërmjet besimtarëve me përkatësi fetare të ndryshme nuk kanë fillesë ose bazë fetare.

Nga të dhënat sociologjike që janë mbledhur, gjykohet se në shoqërinë shqiptare përkatësitë fetare të besimtarëve të ndryshëm nuk i kanë mbyllur ata brenda një ndërgjegjeje dhe lidhjeje të ngushtë ekskluzive të përcaktuar nga feja e tyre.

Për arsye nga më të ndryshmet, të cilat mund të debatohen, konstatohet se lidhja shoqërore e përgjithshme ndërindividuale sot te shqiptarët, nuk mbetet e fragmentuar brenda afiniteteve të caktuara shpirtërore dhe fetare që individë të ndryshëm kanë me njëri tjetrin.

Parë nga ky plan, mund të thuhet se megjithëse shoqëria e sotme shqiptare nuk i njeh enklavat me bazë fetare, përsëri nuk është se s’vihen re edhe qëndrime të ndryshme komunitariste që kanë të bëjnë me prirje që tentojnë t’a mbyllin individin ekskluzivisht vetëm brenda rrethit të ngushtë të grupit fetar, t’a shtyjnë atë që veç reagimit të përbashkët në planin e vlerave shpirtërore fetare, të mbajë disi nën presion edhe qëndrime për çështje të botës profane sikurse është politika, lidhjet miqësore, dashurore apo martesore, mënyrat e veshjeve, si edhe të kërkojnë të mbivendosen mbi të drejta dhe liri që kushtetuta demokratike ia njeh ekskluzivisht individit.

Dialogu ndërfetar nuk është një dukuri vetëm brendafetare. Ai përfshin edhe një debat të kuptueshëm dhe fare të natyrshëm edhe midis besimtarëve dhe jobesimtarëve, laikëve, ateistëve, për probleme që kanë të bëjnë me kuptimin e botës, të shoqërisë dhe të vetë njeriut. Lidhur me këto probleme as shkenca e as filozofia, nuk mund të pretendojë se kanë ekskluzivitetin e trajtimeve të sakta, pikërisht sepse ato nuk mund të jenë veçse gjykime interpretuese. Të gjitha këto forma të mendimit dhe të ndërtimit të vlerave shpirtërore kanë si qëllim human realizimin e kushteve të paqes, të mirëkuptimit dhe të konsolidimit të pozicionit të njeriut në botë dhe të përgatitjes së tij për të përballuar sfidat që kanë të bëjnë me jetën ose edhe me vdekjen e tij. Dhe këtë rol i takon ta luajnë liderët fetarë.

Nuk duhet të harrojmë se nga pikëpamja filozofike-fetare, feja dhe shkenca, nuk konceptohen më si të ndara dhe armiqësore me njëra-tjetrën, por si dy regjistra të ndryshëm, komplementarë, të të kuptuarit të botës, si dy mënyra plotësuese të leximit të botës dhe të njeriut.

Dialogu ndërfetar sot shtrohet si një detyrë dhe hapi i parë për t’a vendosur atë, është të harrohet e kaluara, të braktisen argumentet polemike dhe t’iu jepet përparësi pikave të përbashkëta, të cilat janë disa herë më të shumta sesa pikat e dallimeve.

Shoqëria shqiptare, sidomos sistemi i saj masiv i të nxënit shkollor, ka shumë për të bërë në mënyrë që të shkëputet nga materializmi i keqkuptuar dhe i vulgarizuar tej mase veçanërisht gjatë viteve 1945-1990.

Dialogu ndërfetar, sikurse cilado formë tjetër dialogu shoqëror, dëmtohet nëse dialoguesit janë të mbyllur krejtësisht brenda sistemit të vlerave dhe të botëkuptimit të tyre.

Bashkëjetesa e feve ose edhe e ideologjive të ndryshme tregon se asnjë prej tyre nuk mbizotëron, por secila përpiqet të marrë pjesë në sintezën e jetës qytetare.

Roli i besimit fetar në kuadrin e sistemit demokratik është mjaft pozitiv, sidomos atëherë kur ky raport ushqehet me tolerancë të ndërsjellët dhe me bashkëpunim të sinqertë. Duke qenë se liria e besimit pasqyrohet në jetën private dhe publike, Shteti, i cili garanton këtë liri me ligj, nuk mund të jetë indiferent ndaj keqpërdorimit të saj.

Në emër të lirisë dhe tolerancës shteti demokratik lipset të mos tolerojë asnjë shfaqje intolerance, kur kjo i kalon kufijtë e pranueshëm me ligj.

Si rrallë herë në historinë botërore, shqiptarët edhe në shekujt e mesjetës kanë ditur të ndajnë në mënyrë të shkëlqyer ndjenjën kombëtare nga ndjenja fetare individuale.

Edhe vetë shteti shqiptar u ndërtua në dy themele bazë, pra në mbizotërimin e ndjenjës kombëtare dhe bashkëjetesën e mrekullueshme të shqiptarëve të feve të ndryshme.

Nuk ka argument më të thjeshtë për t’u kuptuar për diplomacinë botërore, sesa të kuptojnë realitetin pothuaj unik në botë, të tolerancës së jashtëzakonshme fetare të kombit të shqiptarëve. Bashkëjetesa tek shqiptarët është një vlerë me përmasa dhe rëndësi botërore.

Fokusimi i debatit në çështje të kulturës identitare apo fesë, vetëm në atë se çfarë janë dhe çfarë nuk janë kulturalisht shqiptarët, nuk mund të mos rrezikojë të bëhet, tamam ashtu si pohon Hantingtoni, premisë e një konflikti me rrënjë tek kultura. Debati mbi identitetin kulturor, i pashoqëruar nga një mentalitet mbizotërues tolerance dhe pranimi, do të rrezikonte të sillte më shumë çarje se harmoni. Vlen të theksohet se vështirësitë e një tranzicioni të zgjatur i kanë rritur bashkë me lodhjen dhe streset, edhe mundësitë për fërkime mes njerëzve, fërkime që në mungesë të klimës së tolerancës ose shterimit dhe jo shtimit gradual të saj, mund të marrin lloj-lloj ngjyrimesh të rrezikshme. Nuk është rastësi që pakënaqësitë për vajtje në Evropë dhe 'arratisje nga Lindja' shfaqen tani dhe jo më parë, pra shfaqen mbi një dekadë e gjysmë pasi shqiptarët, duke përmbysur një diktaturë të tipit lindor, njëzëshëm shpallën dëshirën e tyre për të ecur drejt Evropës Perëndimore.

Në saje të vetëdijes së lartë dhe të ndjenjës së përkatësisë të përbashkët, në të kaluarën, nuk patëm konflikte fetare ndërshqiptare. Përkatësia fetare nuk ka errësuar dhe nuk errëson vetëdijen kombëtare shqiptare.

Është shumë i dobishëm uniteti i plotë i popullit shqiptar, vetëdija e lartë kombëtare dhe ndjenja e njësimit te të gjithë shqiptarët pa marrë parasysh se cilit besim i takojnë.

Shkodra është një nga shembujt tipikë ku takohen fetë në botë: krishtërimi dhe Islami. Duke ndarë së bashku traditën dhe modernen, ata vazhdojnë të gjenden pranë njëra-tjetrës edhe në ditët tona. Tradicionalisht Shkodra mund të konsiderohet si një sfidë ndaj shumë teorive rreth bashkëjetesës së dyshimtë të grupeve të ndryshme fetare në një shoqëri shumëfetare.

Rëndësi të veçantë për konsolidimin e tolerancës ndërfetare në vend kanë luajtur veprimtaritë, samitet dhe simpoziumet e nivelit të lartë, madje edhe ndërkombtar për tolerancën dhe harmoninë fetare në Shqipëri.

Është historia ajo që ka përcaktuar praninë dhe bashkekzistencën e tre besimeve të popullit shqiptar: katolike, ortodokse e muslimane.
Restaurimi i lirisë së fesë në Shqipëri ka ringjallur debate të ndryshme në literaturën e sotme rreth demokratizimit të mundshëm të shoqërisë shumëfetare shqiptare dhe përpjekjeve për të përballuar mundësitë për bashkëpunimin ndërmjet komuniteteve fetare. Në fakt, ndryshe nga disa vende të Evropës Qendrore dhe Lindore, procesi i demokratizimit në këtë vend nuk solli ringjallje të inateve apo mërive fetare e historike ndërmjet grupeve fetare. Çështja fetare ka hapur debate brenda shoqërisë shqiptare e jashtë saj, ndoshta më shumë në formë latente, mbi vendin e Shqipërisë në Evropë ose në botën muslimane, si dhe në çështje të tjera të marrëdhënieve ndërmjet feve dhe identitetit kombëtar. Megjithatë, të gjitha këto debate lindin për arsye se shoqëria shqiptare nuk është më ateiste, e izoluar, statike, por ajo lëviz gradualisht drejt një faze, e cila përballet dhe lind një sërë çështjesh shekullare dhe fetare.
Në krijimin e një fryme tolerante, më tepër se fetë dhe përfaqësuesit e tyre ndër vite, ka ndikuar trashëgimia socio-antropologjike e shqiptarëve, sistemi shoqëror tradicional dhe ai i vlerave. E kaluara flet qartë për shkallën e tolerancës ndërmjet shqiptarëve të besimeve të ndryshme.

Diskutimet se si ndodhi shndërrimi fetar nuk i shërbejnë së ardhmes demokratike të këtij vendi, madje një debat i tillë sot mbetet anakronik. Nën këndvështrimin e perspektivës sociologjike, konvertimi paraqet një shkëputje nga një mjedis shoqëror i përcaktuar dhe aderim në një shoqërim të ri.

Toleranca fetare është shfaqur si një përbërës i rëndësishëm i modelimit psikokulturor të shqiptarëve, duke kaluar drejt një vetëdije kombëtare për këtë vlerë. Mungesa e fanatizmit fetar duhet trajtuar si një tipar etnokulturor.
Por, a mjafton të flasim për tolerancën fetare vetëm si vlerë kulturore tek shqiptarët, ndërkohë që sot koncepti i tolerancës konsiderohet si një prej shprehive themelore qytetare demokratike? Mbështetur në historinë e këtij vendi besnikëria ndaj tij nuk mund të fiksohet vetëm tek fetë dhe toleranca fetare, por në një gjykim bashkëkohor të përbashkët të “shqiptarisë demokratike” që do të thotë një gjykim qytetarie, barazi para ligjit, harmoni dhe solidaritet kombëtar, shpirt tolerance dhe mirëkuptimi mbi çështje të ndryshme të jetës së përditshme. Komunitetet fetare në Shqipëri: muslimanët, ortodoksët dhe katolikët janë kolona të së njëjtës lartësi dhe gjymtyrë të të njëjtit komb, ku mbështetet identiteti kombëtar dhe demokracia shqiptare.

Shembuj të shumtë të tolerancës ndodhen në regjistrat e dokumenteve historike osmane. Shqiptarët ishin gjithmonë tolerantë ndaj përkatësive të ndryshme fetare.

Për të parë shembujt e tolerancës dhe burimin se nga ka rrjedhur mjafton t'i hedhim një sy edhe disa prej fermanëve të sulltanëve osmanë dhe shohim se toleranca dhe harmonia ka rrjedhur nga nivelet më të larta të pushtetit suprem mbretëror, deri tek shtresat e thjeshta të popullit, në përgjigje të kërkesave qoftë edhe të zakonshme, si ankime për çështje pronash të kishave, apo edhe të individëve të thjeshtë me besim të ndryshëm fetarë nga sunduesit e Portës së Lartë. P.sh. në 1712 Ferman i Sulltanit mbi të drejtat e zotërimit të pronave të priftërinjve. Në Fermanin e Sulltanit të vitit 1587 urdhërohet (të ndihmohen) të martohen vajzat jetime pa dallim feje. Në 1853 Fermani i Sulltanit urdhëron prefektin dhe kadinë e Beratit që të njohë të drejtat e kërkuara nga Metropoliti i Beratit. Me Ferman të Sulltanit i jepen dy medalje Bib Dod Pashës, ku e para në 1897 për ndihmat që ka dhënë në shumën prej 3500 groshësh dhe e dyta në vitin 1902 për shërbimin që ka bërë në ndërtimin e hekurudhës Stamboll-Medine që do të përdorej nga Haxhilerët. Në 1856 Fermani i Sulltanit shkruan: “Meqenëse katolikët e Durrësit nuk kanë një faltore dhe meqë janë lutur të ndërtojnë një kishë, jap lejen që të ndërtohet në një vend të përshtatshëm, sepse kështu është dëshira ime, që të gjithë qytetarët të gëzojnë qetësi të plotë.”
Në një ferman tjetër sulltanor dërguar priftit dhe kadiut të Delvinës, ndalohet marrja e taksave për pronat e kishës në Delvinë. Në fermanin e vitit 1849 urdhërohet ndërtimi i kishës së Elbasanit, kurse në vitin 1850 ndërtimi i Katedrales së Madhe të Shkodrës, etj, etj.
Në Shqipëri, ekziston një pluralizëm fetar, i cili ka treguar se i bart dozat e duhura te tolerancës së ndërsjelltë, ashtu siç ekziston i konturuar mirë sfondi i një harmonie ndërfetare, e cila pjesërisht trashëgohet nga e kaluara dhe pjesërisht vazhdon të mbrohet në sajë të punës së lavdërueshme të organizatave fetare për të ruajtur dhe zhvilluar vlerat e saj gati unike.
Jeta shqiptare është shumëplanëshe. Pavarësisht nga laiciteti i shtetit, bota e fesë zë aty një vend të rëndësishëm me ndikime të gjera në plan kombëtar e ndoshta, për Shqipërinë, më shumë në plan ndërkombëtar. Nëse duam të promovojmë më tej, bie fjala, harmoninë ekzistuese ndërfetare, na duhet t'i njohim në detaje mjediset ku ajo lind dhe zhvillohet. Këtu kërkohet kontribut nga media, por edhe nga organizatat fetare, të cilat duhet t'i bëjnë të ditur medias linjat themelore ku ngjizet bashkëveprimi dhe harmonia brenda dhe midis tyre.

Përkatësia trifetare e shqiptarëve e bën më të pasur, më të ndërlikuar identitetin kombëtar. Këtë e dëshmojnë të dhëna të panumërta të kulturës materiale dhe shpirtërore të popullit shqiptar. Por, nuk ka dyshim se përkatësia trifetare, përpos se e bën më të pasur dhe më të përberë, mund ta bëjë edhe më të plagosshëm identitetin kombëtar shqiptar, natyrisht, në qofte se ndonjëra prej këtyre feve do të favorizohej veçan prej institucioneve politike e shtetërore, siç veprohet herë pas here gjatë viteve të fundit.

Njëra prej dukurive më të vërejtura në jetën shoqërore të shqiptarëve sot, pa dyshim, është shprehja e lirë e vetëdijes fetare aq e penguar në kohën e komunizmit dhe kjo shprehje e lirë e vetëdijes fetare është fryt i çmuar i zhvillimit të demokracisë në shoqërinë tonë.
Duke jetuar në udhëkryqin mes Lindjes e Perëndimit, duke qenë të ndikuar prej qytetërimit të krishterë dhe prej qytetërimit Islam, shqiptarët kanë marrë çka kanë dashur dhe çka nuk kanë dashur. Kultura e tyre, qytetërimi i tyre është ndikuar prej këtyre kulturave dhe prej këtyre qytetërimeve.

Rrënjët e kulturave dhe të qytetërimeve të popujve janë të thella: ato shtrihen thellë në kohë dhe janë materiale e shpirtërore. Në kohën e globalizmit është e vërtetë se ato rrënjë po dobësohen: njerëzit në krejt botën jetojnë gjithnjë e më njëlloj, argëtohen gjithnjë e më njëlloj, mendojnë e flasin për gjëra gjithnjë e më të përbashkëta.\

Pjesen e pare mund ta lexoni ketu: http://albeu.com/lajme/lajmi.php?subaction=showfull&id=1190379771&archive=&start_from=&ucat=4
Shtuar më 27/09/2007, ora 09:36
Tage: arkiv
Shkruani komentin tuaj!
Të fundit nga kjo kategori