Zot, fale popullin e Pogradecit!
nga Artan Fuga
Standard
Nga Pogradeci i dikurshëm pak ka mbetur në imazh. Ato oborret plot me trëndafila. Ku janë? Ato eukalipset që e derdhin e shpalosnin formën e tyre si ujëvarë. Ku janë? Ku janë fasadat e bukura, të lyera, të mirëmbajtura? Kangjellat prej metali, të lyera e mirëmbajtura, sikurse ishin dikur, janë ndryshkur e rrënuar. Çatitë e shtëpive janë lodhur. Para vilave buzë gjolit shpesh kishte një si urëz të vogël ku qëndronte lidhur një varkë. Pamje vërtet romantike, por e vërtetë dikur. Nuk ka më asgjë. Ku janë ato kafenetë e bukura, mistike, gjysmë të errëta, me dritare të larta nga të cilat shihje gjolin në blunë e verës apo hirësinë e dimrit? Me mobilie të rënda sikur të kishin qenë kafene vjeneze? Nuk janë më, thjesht janë zhdukur.
Rruga përpara sesa të mbërrish në Pogradec është në riparim e sipër. Mirë bëjnë. Ajo po zgjerohet. Buzë gjolit detyrohemi të ecim ngadalë. Ajo copë rruge është me rëndësi. Edhe për në Korçë e më tutje andej kalohet. Jo vetëm ka qenë e ngushtë, por edhe me njëfarë rreziku. Mjaftonte të dilje nga rruga dhe drejt e në gjol, atje ku rriten kallamishte. Shpresoj që rrugës të zgjeruar t’i bëhen parmakë mbrojtës, që nuk e lënë automjetin të dalë që andej, edhe nëse drejtuesi i tij humbet orientimin.

Kthej kokën djathtas dhe shoh shkëmbinj me ngjyrë të kuqe. Diku aty ka pasë qenë stacioni i trenit i qytetit të Pogradecit. Asnjë gjurmë gjallërie nuk shoh më. Nuk u them asnjë fjalë miqve të mi që udhëtojnë me të njëjtën veturë me mua. E di që po t’u them se andej dikur kalonte një tren, sado i ngadaltë, do të më ngjisin etiketën: Nostalgjik. Mbase edhe jo, ata janë tolerantë, por unë ndihem i ndrojtur. Kam shpresuar që treni të shkonte atëherë drejt e në Korçë e më tutje, të çante fushën e Devollit dhe të dilte në Greqi. Imagjinoja emigrantët shqiptarë që fare pa viza të shkonin e vinin nga Greqia në Tiranë, Durrës a Shkodër me tren. Është i mirë treni, zgjidh punë, i pastër ekologjikisht, pa stres, aty brenda lexon, dëgjon muzikë, punon në kompjuter, bën muhabet dhe kur dëshiron, sheh nga dritarja peizazhet përreth, sikur je përpara një ekrani filmi. Por, jo, ëndërr e kotë, thonë se nuk vlen. Por, unë jam i bindur, trenin e hëngrën stacionet e karburantit. Tregtia e naftës duket se ka pasur dorën e gjatë, na detyron të konsumojmë karburant me automjete, duke harxhuar lekë kot më kot, rraskapitur mes rrugëve të prishura e ajrit të ndotur. Në këtë rast nuk është ekonomia që na shërben neve, jemi ne si konsumatorë që u shërbejmë interesave ekonomike të disave.

Egoizmi gjeti aleat vesin tonë, ambicien tonë për të pasur një veturë, mundësisht Benz, si ato të anëtarëve të dikurshëm të Byrosë Politike, çka na bëri të harrojmë mjete ekonomike modeste që do të na kishin kursyer nerva dhe lekë.

Nejse.

Kur mbërrij në qytet, ka rënë nata. Muzgu zgjat pak në prag të dimrit. Qyteti është pothuajse bosh në rrugët e tij. Këmbë njeriu. Fryn një erë e fortë buzë gjolit. Nuk ka kohë për të parë asgjë. Frymën e mbajmë drejt e në Volorek për të ngrënë darkë. Ka menynë e zakonshme të mërzitshme të restoranteve shqiptare. Çfarë doni zotëri? Peshk, mish gici, fileto pule? Sallatë rukola apo mikste, sikur ta bëjmë për katër persona, ja kështu të përbashkët? Më pëlqen një sallatë e përbashkët pa e provuar, sepse më shijon fjala “e përbashkët”. Hajde, mirë, një sallatë të përbashkët… Nuk e di se cilat janë gjellët lokale të Pogradecit. Më kujtohet se dikur përpara disa dekadash kërkoja supë peshku, turshi specash etj., por është darkë dhe nuk duhet të hyj në atë rrugë të pagjumësisë.

Kontaktin me qytetin e marr të nesërmen në mëngjes herët. Më duhet një medikament që kam harruar ta marr me vete. Kërkoj një farmaci hapur në atë orë të një dite pushimi, është e diel. Si vështirë – them me vete – por po e provoj njëherë. Po nuk e gjeta, më duhet të kthehem nga kam ardhur se pa atë nuk bëj dot. Jam nisur për qejf deri në Korçë, por nuk mund të qëndroj gjithë ditën pa respektuar këshillën e mjekut. Kam bindjen se në një qytet të vogël, halli i vogël i një qytetari mund të bëhet një çështje serioze, një problem nderi për vendasit. E kanë si ngjarje që e rrëfejnë pastaj. Nuk duan të turpërohen para mikut. Të quajnë mik pa të njohur fare, thjesht se kalon andej. Në fakt mikpritjen që shumë vetë e vlerësojnë, unë e kam pak bezdi kur kalon disa caqe. Më kujtohet se në një qytet të vogël evropian pyeta një vajzë në rrugë se ku është stacioni i trenit. Ishte goxha vajzë. Diçka më shpjegoi, por unë nuk orientohesha për qamet. Ajo e kuptoi hutimin tim dhe më tha: Dale të marr automjetin që kam parkuar atje tej dhe ju çoj unë. Më habiti. Mos po tallej, ishte e nënshtruar, ky ishte zakoni i vendasve, nuk kishte se çfarë bënte në atë orë të mbrëmjes? Nuk e di. Nuk dua të përfitoj nga mirësia e banorëve të një qyteti të vogël. Është aq e brishtë, sa të duket se je abuzues i madh. Por, medikamenti më duhej me çdo kusht. Përndryshe nuk e vazhdoja më tej rrugën.

Farmacia e qytetit ishte mbyllur. Hapej në orën nëntë. Sa mirë – thash me vete. Bri saj një njësi tregtare gjithfarësh. Zotëria që mban dyqanin më thotë se farmacistja është vajza e tij. Zoti Fuga – më thotë – ja e telefonoj unë dhe i jap urdhër të vij menjëherë. Kuptohet se kur thotë se “I jap urdhër” e ka për të më bërë qejfin mua, pra tregon gatishmërinë e tij fisnike për të më ndihmuar. Çfarë humanizmi kanë njerëzit që nuk u ka marrë mendjen paraja, politika, pushteti… Ruajnë vlerat e vërteta njerëzore.

Hajdeni në orën 9 – më thotë zotëria – dhe do ta gjeni këtu. Mos shih orarin – shton – se vërtet shkruan se në orën 9 hapet farmacia, kjo nuk është kaq strikte të dielave, sepse helbete, gra janë, bëjnë edhe ndonjë punë, lajnë rroba, hekurosin, merren me fëmijët. Por, për ju, në atë orë që thotë tabela e orarit do të hapet.

E falënderoj dhe gjej kohën për të shëtitur pak në qytet.

E çfarë të shoh?

Buzë gjolit lulishtet janë shkretuar. Copëza të rrjepura bari, plehra, gjithandej një mjedis aspak i mirëmbajtur. Stolat e munguar, pemët e rralluara si mos më keq.

Ky është gjoli i poezive të Poradecit?

Ka mbetur poezia, sepse buza e liqenit nuk është më aspak poetike. Mjedisi në gjendje të mjerë. Rrugicat mes lulishteve që të çojnë drejt bregut të gjolit pothuajse nuk duken më. Fasadat e shtëpive të rrjepura, dritaret e vjetruara. Diku një autoservis, diku një vend mbledhje plehrash, diku të trishton pamja e hotelit të dikurshëm të magjishëm të Poradecit të vjetër që është bërë si ndërtesë e bombarduar nga ajri dhe toka. Po e zë vetja nën vete. Më mirë të kisha ndenjur në farmaci sesa vij prish gjakun këtu buzë gjolit.

Gjoli është bosh. Mbase ka peshq, por peshkatarë nuk ka. Asnjë barkë për be. Çfarë bëhet kështu? Sikur gjoli të popullohej me peshq, të zhvillohej peshkimi, të ngriheshin fabrika konservash peshku a sipërmarrje të tjera, ky qytet do të ishte bërë i famshëm.

Ka qytete që marrin identitetin e kafshës që rritet afër tij ose në natyrën që e rrethon. Kam parë qytete që të gjithë logon e tyre e kanë ngritur e bërë të famshme në të gjithë botën me kokën e trupin e bizonit. Diku në një pyll aty rritej dhe bridhte gjysmë e lirë një tufë bizonësh flegmatikë. Kam parë qytete që hyjnizojnë lopën, ca gjelin, ca tigrin.

Po kapuni pas peshkut Koran more të uruar. Kështu do të tërhiqni edhe turistë, do të kapni turistë me grep. Industria e përpunimit të koranit do të iniciojë industrinë e turizmit. Imazhi i koranit poradecar do të duhej të marketizohej gjithandej. Unë po të isha edhe në fasadën e ndërtesës të Bashkisë do të kisha pikturuar një trup korani. Koranin që e gjuanin dhe ja çonin në tavolinë edhe Sisit, perandoreshës të bukur të Austro-Hungarisë. Kështu thotë mitologjia e koranit dhe nuk ka përse të mos jetë e vërtetë.

Pse të mos kapemi pas koranit?

Me Koran të kapim turistë.

Jo, Poradeci nuk është një qytet turistik.

Më vjen keq, por nuk i ka mbetur veçse emri. Nuk mund të bëhet turistik vetëm me nje pedonale naive me pllaka të kuqe shtruar mbi shtratin e një rruge të vjetër sa vetë bota. Mos e kënaqim qytetarin me lugë të zbrazët. Një turisti të huaj as i hyn në sy ajo rrugë që çan mespërmes qytetin dhe ikën tutje andej nga zona e kampeve e më tej.

Kthehem pas dhe i kthej kurrizin gjolit sikur i kthejmë kurrizin një miku të vjetër, që duke e parë në gjendje të keqe duam t’i fshehim lotët që na rrjedhin për të. Nuk duam ta trishtojmë.

Pse e kanë lënë kështu qytetin? Mbledh taksa vendore pushteti këtu apo jo? Po çfarë i bën xhanëm? Mirë një pijanec mund t’i lerë në poker, po pushteti lokal është një qenie kolektive, institucionale e përgjegjshme, as nuk pihet dhe as nuk dehet.

Eci në rrugica që më drejtojnë në brendësi të qytetit. Rrugica ku hedh hapat është e shtruar me kalldrëm. Miku im më thotë: Duhet të jetë i rrezikshëm ky kalldrëm në ditë me ngricë dhe me akull. Rrëshqet dhe thyen kokën. Dhe vërtet sipërfaqja e gurëve është e lëmuar sikur të ishte një pistë kërcimi në akull. Atë ditë kishte rënë një ves shi dhe ecja me kujdes sepse rreziku nuk mungonte.

Atje tej ngrihet çatia e një kishe. I afrohem dhe lexoj se quhet Kisha e së Dielës. Nuk e di se përse e diela dhe kisha qëndrojnë aq bukur njëra pranë tjetrës. Hyj brenda. Dua të gjej qetësi pas tronditjes që pësova duke parë bregun e gjolit. Salla e meshës është e pastër. Pikturat ikonografike janë të qarta dhe të reja. Nuk kanë moshë. Por, nuk prish punë. Thash me vete se edhe pikturat dhe afresket e Mikelanxhelos dikur kanë qenë të reja, më pas janë vjetruar. Pas qindra vitesh ato afreske paksa naive do të kenë vlerë monumentale, do të dëshmojnë besimin dhe shijet e poradecarëve të dikurshëm, pra të sotëm. Kanë një natyrë njerëzore ato afreske e piktura shenjtorësh. Lidhja me qytetin duke e afërt. Mbi pikturën e një të shenjti, është shkruar se dhurohet nga qytetari me të njëjtin emër.

Jani ka dhuruar për pikturën e Shën Johanit, Kozmai ka dhuruar për pikturën e Shën Kozmait, ndërsa një pikturë shenjtori mban edhe një prizë elektriku që e vendosur në mur i bie të jetë mu mbi trupin e shenjtorit të pikturuar mbi të.

Hedh lekun tim në të çarën e kutisë të solidaritetit kishtar ortodoks. E çfarë rëndësie ka se çfarë besimi është, ortodoks, katolik, protestant, bektashi, mysliman, një Zot i vetëm është. Pasi hedh lekun në kuti ndihem si në shtëpinë time.

Pas disa shtyllave një grup prej tre ose katër personash këndojnë lutje fetare. Janë të veshur me rroba civile. Korr laikësh që këndon në kishë. Tenori ka zë burrëror, dhe pasi shtyn syzet me gisht mbi hundë vazhdon të lexojë vargjet e lutjeve të kthyera në këngë. Një i dytë luan mbi një si piano të vogël të improvizuar. Dy të tjerë shoqërojnë tenorin. Kënga përhapet jo keq në të gjitha hapësirat kishtare. Tingëllimi na fut atë të diel në një botë të qetë.

Ndjek këngën:

Fale o Zot Shqipërinëëëëëëëëë

Edhe ushtrinë e Shqipërisëëëëëëë

Bekoje popullin e Pogradeciiiiit

Kërkesat për Zotin janë të qarta dhe të drejtpërdrejta. Një grua e moshuar ulur afër korit të vogël hap pëllëmbët e duarve lëshuar mbi anët e karriges sa herë thuhet fjala “Faleeeeee”. E ndiej forcën e së shenjtës.

Fale o Zot popullin e Pogradeeeeciiiit – më duket se më ushton në kokë edhe kur dal nga Kisha.

Popullsia e Pogradecit duket se ka ndryshuar shumë. Një pjesë jo e vogël pogradecarësh kanë ikur në mërgim, të tjerë janë zhvendosur në zona më të zhvilluara të vendit. Popullsi malësore të zonave përreth kanë ardhur në qytet. Duket se kanë pak kohë në këtë hapësirë urbane nga mënyra sesi janë veshur dhe nga çehrja e fytyrave plot vitalitet që kanë. Duhet të jenë plot me energji të fjetura ata. Por, më duket, dyshoj, se kur kanë lënë tokën dhe malet, për të ardhur në qytet, kanë ardhur për t’i shpëtuar punës të rëndë. Kanë punuar fort në Mokërr a gjetiu. Qyteti mbase u është dukur si fundi i një udhe të gjatë me tren, u është dukur si stacioni i dikurshëm i trenit në Pishkash. Sikur nuk duan të punojnë më. Aq më shumë që mbase dinë zanate rurale, bujqësore, por nuk ma ha mendja të jenë shumë të fortë në zanatet urbane që pret qyteti prej tyre të ushtrojnë.

Popullsia e vjetër e Pogradecit ka ikur në masë. Kushedi për sa vjet ndofta shekuj ishte edukuar ajo. Aq më shumë që kishte marrë aromën e gjolit të paqtë. Ndërkaq, lidhjet e saj me emigracionin në Amerikë kanë pas qenë të forta. Ikte pogradecari punëtor si ai dhe robtohej që e shoqja të rriste në kushte të mira fëmijët buzë gjolit.

Nga Pogradeci i dikurshëm pak ka mbetur në imazh. Ato oborret plot me trëndafila. Ku janë? Ato eukalipset që e derdhin e shpalosnin formën e tyre si ujëvarë. Ku janë? Ku janë fasadat e bukura, të lyera, të mirëmbajtura? Kangjellat prej metali, të lyera e mirëmbajtura, sikurse ishin dikur, janë ndryshkur e rrënuar. Çatitë e shtëpive janë lodhur. Para vilave buzë gjolit shpesh kishte një si urëz të vogël ku qëndronte lidhur një varkë. Pamje vërtet romantike, por e vërtetë dikur. Nuk ka më asgjë. Ku janë ato kafenetë e bukura, mistike, gjysmë të errëta, me dritare të larta nga të cilat shihje gjolin në blunë e verës apo hirësinë e dimrit? Me mobilie të rënda sikur të kishin qenë kafene vjeneze? Nuk janë më, thjesht janë zhdukur.

Ora po afrohet te nënta. Më duhet të kthehem te farmacia për të marrë medikamentin tim. Në fakt paska ka kaluar, ora është nëntë e tridhjetë.

Në kokë më bucet kënga kishtare: O Zot faleeeeee popuuuuulliiiin e Pogradeeeeciiiiit.

Dal përsëri në një nga rrugët dytësore të qytetit. Kafenetë janë mbushur plot me burra që pinë rehat kafen e tyre të mëngjesit të së dielës. Duken me nge. Kushedi se nga u vijnë të ardhurat. I them vetes:

Ore, mos kanë nga ndonjë copë tokë në fshat këta dhe këtu qëndrojnë thjesht për të pirë kafe?

Mos vallë kanë ndonjë apartament të blerë me lekë emigracioni dhe e japin me qira gjatë verës, kurse gjatë dimrit thjeshtë hanë dhjamin e verës?

Apo mos vallë jetojnë me të ardhura nga emigrimi dërguar nga bijtë si haraç për braktisjen e familjes?

Nuk e di, por mungesa e punës e ka një shpjegim. Gjithsesi, një ekonomi e tillë e rrënon qytetin.

Qyteti pa punë nuk mund të jetë më turistik. Kam përshtypjen se edhe gjoli jeton me famën e kaluar.

Shtëpitë e dikurshme në formë vilash ndjejnë mungesën e parave që mund të krijonin kushtet për meremetimet e tyre. Disa pallate ngritur si ciklopë sesi më duken që janë fare pa lidhje me qytetin dhe një pjesë e tyre pa ndonjë estetikë urbanizimi. Ndërkaq pallatet e kohës të komunizmit të trishtojnë me pamjen e tyre. Imagjino një turist francez apo gjerman t’i kishte përpara syve kur të vinte për pushime në Pogradec. Do të duhej të merrte dhe pak ataraksi me vete. Ndryshe vështirë se mund të përballohet.

Qenër në rrugë, gjysmë të shtrirë për gjumë e gjysmë si të ngordhur. Hedh sytë në një si rrojtore dhe shoh se kolltuku i klientit është një stol i vjetër druri mbi të cilin është hedhur një batanije prodhim i dikurshëm Berati. Mollët tregtohen në trotuare. Edhe domatet, dardhat, gështenjat. Më kujtohet tregu tradicional i Strugës si një antitezë. Nuk e di nëse ka ndonjë muze ky qytet. Çfarë propozon kulturalisht. Nuk e di në verë, por në dimër ai është në gjumë. Kalbet nga shiu. Ndofta bëjnë përjashtim disa restorante që pronarët i mbajnë mirë e ku hahet normalisht. Pogradecari si pastërtor i mban mirë edhe hotelet. Por, turisti do qytetin, jo thjesht hotelet.

Koka më bucet: O Zot, faleeeee, popullin e Pogradecit dhe ushtrinë e Shqipëriiiisëëëëë.

Farmacia është hapur.

Farmacistja e sjellshme dhe e gatshme për të shërbyer. Është gati ta ndajë paketën e medikamentit në aq pjesë sa dëshiron klienti. I them se më duhet vetëm një kokërr. E mirë, thotë me butësi, sa të të duhen, mos e vra mendjen fare. E kam sjellë nga shtëpia për një kokërr farmak. Nuk e bën veten fare. Ka mirësi të trashëguar.

Kur dal, blej tri hurma te zotëria që ka nxjerrë arkat me mall në trotuar. Janë të buta, farëzeza. Do t’i ha rrugës për në Korçë.

Hipi në veturë. Shoh Pogradecin që mbetet pas dhe pëshpëris:

O Zot, fale popullin e Pogradeciiiiiit.

Edheeee këshilliiiin e tiiij bashkiaaaaaak.
Shkruani komentin tuaj!
Të fundit nga ky opinionist