Jetoj si në një kamp përqendrimi
nga Artan Fuga
Zoti Fuga, si do te na e pershkruanit femijerine tuaj?

Mbaj mend se si fëmijë, kam qenë pjesë e një familjeje shumë të madhe në numur e që jetonte në një çati, flas per fundin e viteve ’50 dhe fillimin e viteve ’60. Gjyshërit nga ana e babait, të afërm të tyre, xhaxhallarë, ndonjë hallë, prindërit, vëllai dhe motra më të mëdhenj se unë, fëmijë të hallës që ndodhej jashtë shtetit dhe që i kisha si motrat e mia, pra gati një ushtri e tërë që hera herës shkonte deri në nja njëzet vetë. Mos të flas këtu për miq e kushërinj të gjyshërve dhe prindërve që vinin nga Berati, Lushnja, Fieri, Skrapari, etj. dhe shpesh flinin e hanin me ditë të tëra me ne. Kjo ka ndikuar, them në sensin tim të socializimit, pra i të qenurit social. Nuk e njoh vetminë, veçse kur e kërkoj vet, për të qenë i qetë në punën time. Të gjitha punët njeriu mund t’i bëjë bashkë me të tjerët, kurse kur mendon, detyrimisht, ose mendon i vetëm, ose nuk mendon fare. Shumë miq të mi më pyesin se përse është kaq e vështirë të bësh punë intelektuale në Tiranë, të shkruash në Tiranë, të mendosh në Tiranë? Përgjigja ime është shumë e prerë : Sepse Tirana duke pasur një jetë sociale gati skizofrenike, ku individët jetojnë ngjitur me njeri tjetrin, ku privatësia është në nivele të ulëta, nuk e lejon njeriun që mendon apo dëshëron të bëjë punë intelektuale të tërhiqet në “kështjellën” e tij. Njeriu urban sot nuk e duron dot vetminë, nuk e përballon dot atë, prandaj e ka të vështirë të përpunojë alternativa personale, të mendojë në mënyrë të pavarur.
Fëmijërinë e kam kaluar në një shtëpi me oborr ku familja ime jetoi me qira për rreth pesëdhjetë vjet dhe tani sigurisht e kam liruar prej disa vitesh për pronarët e saj të dikurshëm. Banoja në një lagje të pastër tiranase, me rrugë të shtruara me kalldrëm të bukur, me shtëpi me qerpiç shumica, me kopshtije të mëdha ku kishte lëndina, kullosnin delet e banorëve, dhe me plot hije, me cezma nëpër oborre, pemët sa nuk këputeshin nga frutat, fiq, rrush, dardha, mana, etj. Vetëm në oborret e gjithkujt kishte dhjetra pemë frutore, sepse banorët e asaj kohe frutat dhe një pjesë të perimeve, domate, tranguj, qepë, patate, as bëhej fjalë që t’i blenin në Pazar, por i siguronin në kopshtijet e tyre. Të zotët e shtëpive ishin artizanë, përgjithësisht, shtresë e mesme, që nuk vareshin as nga pronarë të tjerë, firmash a korporatash, as nga burokracia e shtetit, media e tyre ishte biseda mes komshinjsh, njerëz autonomë, me dinjitet, që jetonin brenda mundësive dhe kufizimeve të një bote etike ndofta konservatore, por shumë të qetë, të stabilizuar dhe pa shqetësime ekonomike. Papunësia dhe kotësia nuk kishte kuptim për ta. Respekti i brezave ishte perfekt. Besimi te Zoti iu qetësonte shpirtin. Solidariteti mes komshinjsh ishte shumë më tepër se çdo sigurim jete i tanishëm.

Mbaj mend se im atë, Myqeremi, një administrator me profil ekonomik i shtetit të kohës, kishte dëshirë të rikrijonte sa mundej një atmosferë bujqësie në mikromjedisin tonë të vogël prej disa dhjetra metra katrorë. Atëhere përjetoja një atmosferë të vërtetë shirje dhe korjesh. E gjithë familja sikurse komshinjtë tanë tiranas, viheshin për të mbjellë misrin, domaten apo bimët e tjera, dhe po kështu mobilizoheshin të gjithë për të mbledhur frutat, perimet, që i shpërndanim pastaj nëpër miq, komshinj, kushërinj sa mundeshim.

Si fëmijë përjetova ndarjen e madhe të dy botëve. Shtëpinë e kisha te rrugica “Islam Alla”, N° 41, një rrugë e mrekullueshme e Tiranës së vjetër që lidh sot rrugën Myslim Shyri me rrugën e Kavajës, kurse shkollën e bëja qysh në klasën e parë te “11 janari”, në Tiranën e re. Ishin dy botë të ndryshme. Në mëngjes isha në botën e shkollës, fëmijëve të të ardhurve në Tiranë, si puna ime, familje e ardhur nga Berati qysh në 1944, fëmijë nëpunësish a funksionarësh të administratës së kohës, ku ndihej se jetohej sipas normave ideologjike të kohës, gjuhë tjetër, veshje të tjera, hierarki tjetër, pse jo edhe tangërllëqe të tjera, vetura, ambicie, hije e prindërve në shkollë. Kurse pasdite, atje te lagja tiranase, ishte një botë autoktone, theks tjetër i gjuhës, “gomarit” që i thosha “gomar” në mëngjes, pasdite duhet t’i thosha “gamor” në dialektin tiranas, kurse në darkë në shtëpi, theksi shkonte në jugoren e butë beratase të gjyshërve të mi. Tre thekse të ndryshme brenda ditës. Ndaj më vjen të qesh e të qaj kur sot gjuhën standarde e shohin si ruajtje e një norme ekskluzive dialektore kundër të tjerave. Sikur njeriu është i paaftë të adoptohet dhe të notojë në disa dialekte.
Fëmijëria ime ka qenë kështu e plotë dhe në një mikromodel ku mbizotëronte paqja, respekti reciprok, solidariteti i madh familjar, bashkëpunimi mes brezave, puna, bujqësia urbane, tradicionalja e mbështetur te konservatorja që transformohej gradualisht, në një mjedis ku prindërit ateistë respektonin pafundësisht besimin e fortë mysliman të gjyshërve, që faleshin, agjëronin, luteshin. Gjyshi im lexonte duke kënduar në arabisht Kuranin e shenjtë. Varianti që shihja në shtëpi i islamit ishte ai i gjyshit tim, Ismailit, një administratori të lartë të komunitetit kombëtar mysliman, me pronësi tokash, i cili kur ecte në oborr, e mbante kokën ulur. “Pse o gjysh ecën ashtu lehtë e nuk e mbështet këmbën fort mbi tokë, përse e mban kokën ulur?” E dini si më përgjigjej? “Ka shumë milingona që ecin për të gjetur ushqim dhe nuk duhen shkelur se është gjynah në fenë tonë, jeta e gjallë nuk është pronë e robit, por e Allahut.” Nuk shante kurrë, nuk fliste kurrë pas shpine, nuk dinte të bënte keq, nuk gënjente kurrë, nuk ngrinte kurrë zërin, si ai, si Resmija e shoqja, e cila rrinte tërë kohën me të zeza. I kishin vrarë gjashtë të afërm, djem të rinj, vëllezër dhe kushërinj të parë, në luftë pushtuesit dhe kolaboracionistët. I ishte nxirë jeta, por nuk nxorri kurrë një llaf. I kujtonte dhe i qante. Brezi ynë i lindur në ato vite, mos harroni është rritur kur ende aroma e luftës nuk kishte ikur. Ne jemi brez i luftës, në një farë kuptimi. Prandaj...

Në atë familje numeriksiht të madhe, jetonin individë me përvoja jetësore dhe fate jete krejt të kundërt, e megjithatë mbretëronte paqja dhe mirëkuptimi. Gjyshërit nga babai, të shpronësuar, por fakti i të qënurit patriotë, i bënte të njehsonin Luftën Nacional – Clirimtare me pushtetin e atyre viteve. Kurrë nuk thanë një fjalë të keqe për shpronësimet e mëdha që kishin pësuar dhe i kishin shkëputur nga terreni i tyre ekonomik dhe social shekullor.
Iu dukej se bota po bëhej pak e nga pak më e drejtë ashtu.
Shqipëria për t’a ishte mbi regjimet politike të cilave nuk iu a vinin shumë veshin. Shtëpia e tyre në Berat ishte një bazë ilegalësh gjatë viteve të Luftës në një lagje me famë, poshtë Kalasë, në Murat Celepias. Prona që u grabitën dhe kurrë nuk iu kthyen familjes që jeton në gjendjen e të vjedhurit që nuk merr dot kurrë hakun e vet. Kongresi i Lushnjës u mbajt në shtëpinë e klanit Fuga të Lushnjës që ishte një degë e ardhur nga rrënja e tyre e Beratit. Ndërkaq, nëna ime, Shpresa, e cila u përjashtua nga shkolla qysh në një moshë të re, nga Instituti “Nëna Mbretëreshë” e Tiranës, prej vitesh na fshehu diçka, sepse si duket nuk dëshëronte të na trembte apo të na hidhëronte fëmijërinë. I jati i saj, Rasim, avokat, delegat i Kongresit të Lushnjës, dhe vëllezërit e saj, një pjesë arsimuar në Francë, Itali, etj., paskëshin qenë të dënuar politikë nga rregjimi, të prejardhur nga një familje e pasur me banim në Fier, e me origjinë nga Gjirokastra, kurrë nuk u pajtuan me sundimtarët e kohës. Këtë gjë e kam marrë vesh relativisht vonë, aty nga mosha e adoleshencës dhe jam tronditur. I dija se nuk ishin në jetë. Askush nuk fliste për ta. Që nga ajo kohë e shihja me kërshëri dhe e vrojtoja me dhimbje, por edhe me kurreshtje nënën time për të parë gjurmët e dramës te ajo.

Pra në atë shtëpi kishte një pluralizëm ideologjik. Në atë mjedis jam rritur dhe ajo kulturë a model social ka lënë gjurmë te unë. Bashkëjetesa. Ateistë e besimtarë, ish bejlerë e komunistë, të shpronësuar dhe shpronësues, ish të burgosur dhe studentë të drejtësisë, femra pa shkollë dhe femra të arsimuara, skeptikë ndaj rregjimit dhe njerëz që besonin sinqerisht te Bota e Re, funksionarë të shtetit që tranformoheshin pasdite në bujq që mbillnin e vilnin, njerëz që lexonin kuranin dhe njihnin ligjet sheriatit, dhe ekonomistë që studionin Marksin dhe ekonominë politike të tij, të gjitha rrymat, prirjet, ndjesitë, përvojat, nuk sillnin asnjë të çarë.


Cfare kujtoni me se shumti nga prinderit tuaj ne femijeri? Keshillat qe ju jepnin?
Këshillat nuk i mbaj mend edhe aq shumë. Kam përshtypjen që një fëmijë më shumë se nëpërmjet këshillave, edukohet me anë të modelit të sjelljes të prindërve të tij. Sikurse çdo fëmijë, edhe unë duhet të kem pësuar këtë ndikim nga prindërit e mi, Myqerem dhe Shpresa, të cilët sa isha fëmijë dhe i ri, i adhuroja jashtë mase, ata ishin drejtësia, shembulli, modeli për t’u ndjekur, dashuria, kurse më pas, ndonëse mendimet dhe bindjet tona filluan të divergjojnë, i doja dhe respektoja pa fund për mënyrën e të jetuarit dhe gjithçka kishin bërë në jetë dhe për mua personalisht.
Shembulli i nënës ishte traumatizues dhe shtypës. Nën presionin e kohës, ajo nuk kishte të drejtë të mbante lidhje me familjen e saj. Ruante biografinë e vet dhe të familjes së saj. Në fakt, ndarja me të i kishte ndodhur qysh gjatë Luftës, kur braktisi një familje të pasur, edhe doli ilegale. Ndofta është nga gratë e para shqiptare që mori rrugën politike antipushtuese. Më vonë punoi vite të gjata në diplomacinë shqiptare të kohës, sipas mënyrës së saj, dhe rregullave të kohës, por besoi e bindur në ndërgjegjen e vet se po i shërbente vendit.
Në ora tetë të mbrëmjes duhej si fëmijë apo adoleshent të isha në shtrat. Asnjë minutë më vonë. Kur ajo kthehej në shtëpi nga punët e saj ky rregull duhej të ishte zbatuar. Asnjëherë në shtrat pa bërë banjë. Kur merrte vesh, se ndonjëherë ne fëmijët nuk e kishim respektuar këtë rregull pastërtie dhe edukate, na kishte zënë gjumi të lodhur nga mësimet a lojrat tona të pasdites, rregjimi korrektohej. Ngriheshim nga gjumi pa shumë përkëdhelje dhe kalonim rregjimin e banjës mbrëmësore. Rregull, rregull, rregull. Në të veshur, në të ngrënë, ku seicili kishte vendin e vet në tavolinën e ngrënies dhe nuk mund t’a ndryshonte kurrësesi, rregull në ta folur, ajo, bija e avokatit dhe e prejardhur nga një familje shumë e arsimuar e Perandorisë, kushërira e Cabejt dhe me nënën e saj nga ajo derë, diplomatja me familje të persekutuar kërkonte rregull nga fëmijët e saj. Kam përshtypjen se gjithçka te ajo bëhej sipas një morali të rreptë, rregullash strikte, normash që i zbatonte deri në një.
Një ditë padashur u ndodha pranë saj ndërkohëqë ajo po gërmonte në disa dosje me dokumenta të vjetra arkivore që i përkisnin. Ishte një ditar i vjetër. U bëra kurioz dhe i thashë : “Shoh se qenka shkrimi yt, më lejo t’i hedh një sy.” Ishte një ditar që kishte mbajtur gjatë Luftës, kur ndodhej në një shpellë të maleve të Skraparit, e rrethuar nga bora dhe nazistët, e sëmurë me tifo, nën mbrojtjen dhe kujdesin, besën e familjeve patriote skraparlie, pikërisht e familjes nga rrjedh gazetari dhe miku im, Roland Qafoku, ajo shkruante të vërtetat e saj, ndofta të fundit. Pa gënjeshtra dhe hipokrizi. Cfarë shkruante? Ajo, tetëtmbëdhjetvjeçarja kritikonte veten sepse kishte bërë dy gabime të mëdha. E para, sepse një ditë i kishte shkuar ndërmend pyetja, gjatë operacionit nazist të dimrit : “A do t’a fitojmë dot luftën?” E quante një ndjenjë disfatiste. Dhe e dyta, e brente ideja e fajësisë se këtë mendim që i i kishte kaluar në kokë, nuk kishte arritur t’ia thoshte komisarit të saj. Ja këto shkruante tetëmbëdhjetvjecarja, e përjashtuar nga shkolla për patriotizëm, rrëmujaxhesha që bashkë me shoqet e saj prishën ceremoninë në kinema me prani të Jakomonit, që shpaloste me të tjera flamurin kombëtar, e bija e pronarve të mëdhenj patriotë. E mendoni goditjen time? Sinqeriteti, ideali, vetëfajësimi, indoktrinimi, inoçenca, besimi te një çështje e madhe, e të tjera.
Im atë ishte tjetër. Ai i donte malet e Skraparit ku kishte luftuar bashkë më shokë, Beratin, djalë qyteti mijravjecar, e donte sikur të ishte një qenie e gjallë prej mjalti. Seç kishte prej andej një ndjejnjë superioriteti të butë që e shfaqte duke duke ndihmuar të tjerët, duke falur pa fund, duke harruar të keqen, duke mos e menduar atë. Mos harroni ishte një djalë beu, që ngriti në luftë veç të tjerash pikërisht edhe bujqit që punonin në tokat e atit të tij. Historia të çuditshme. Bujq, që kur vinin tashmë si qytetarë të lirë për vizitë te ne në shtëpi, gjyshit i drejtoheshin : “Ismail bej”, kurse tim eti, që e kishin edhe deputet për disa legjislatura : “Shoku deputet”. Nuk e mora dot vesh kurrë nëse respektonin deputetin si djalin e beut, apo beun e respektonin si babain e deputetit, apo të drejtuesit të Luftës. Por, më duket se në ndonjë rast respekti për beun ishte më i thellë dhe më i rrënjosur sesa për deputetin. Kishte prej tyre syresh, fshatarë të thjeshtë, të mirë deri në pafundësi, që nuk e bënin dot fare dallimin, emrin kishin ndryshuar gjërat, por nuk kishte ndryshuar thelbi i vërtetë i tyre. Dhe vërtet, a ndryshojnë rregjimet, apo ndryshojnë vetëm fjalët me të cilat ne i quajmë marrëdhëniet politike dhe ekonomike të kohës? Sot kur lexoj Gustav Le Bon që i përmbahet idesë se revolucionet shpesh janë vetëm ndërrim i fjalëve me të cilat ne quajnë sendet, bie në mendime dhe më kujtohen fshatarët apo qytetarët që vinin vizitë në shtëpinë time, ku ish beu ishte deputet dhe deputeti ish bej.
Im atë më cudiste dhe shpesh edhe më krijonte probleme me thjeshtësinë e tij dhe gjendjen e vet të natyrshme. Nuk lëvdohej kurrë. Pata fatin që sa herë ai shkonte me shërbime të gjata nëpër Shqipëri dhe une isha me pushime, më merrte me vete. Nuk e di përse e bënte këtë. Nuk donte të ndahej nga familja, donte të argëtohej në orët e lira, donte të më mësonte nocionet e para të ekonomisë politike? Kushedi. Në këtë mënyrë që i vogël nisa të njoh cdo cep të Shqipërisë, njerëzit e saj, t’i dua dhe t’i respektoj në punën e tyre. Shihja malet madheshtore në Jug e në Veri, lëndinat e buta të sapocliruara për disa ditë nga bora, lumentë e rrjedhshëm, bostanin e Divjakës që duhet medoemos të dilte në tregun botëror disa ditë përpara shalqinit bullgar, baxhot e maleve, grykat e Përmetit, freskinë e lokaleve të fabrikave ushqimore, por edhe trishtimin e qyteteve të reja industriale, monotoninë e jetës urbane dhe rurale, varfërinë e skajshme të shumë shtresave, tmerrin e minierave që nxirrnin flori, por që mbi tokë më trondisnin me mencat e lokalet pa dinjitet e respekt për njeriun.
Mbaj mend se kur më merrte për të shëtitur në rrugët e Tiranës në mbrëmjet e lira, gjithëmonë më fliste për punët e tija, për mënyrën si e kuptonte botën dhe ngjarjet. Ishin për mua, një fëmijë ndofta gjashtë vjeçar leksionet e para të sociologjisë, ekonomisë politike, historisë. Atëhere zbavitesha, sepse më dukeshin si përralla, ndjeja edhe krenari sepse im atë më fliste sikur të isha i madh. Por, më vonë u lemerisa nga kjo që kisha në kujtesë? Më erdhi një ditë pyetja në mend : Përse im atë më fliste për këto çështje në formë rrëfimi ndërkohë që shëtisnim të dy, më tregonte gjëra që ai më pas nuk ia përmente askujt tjetër? Ndofta ishte një e folur me vete, nën presionin e kohës, ndofta ishte një rrëfim si ai që legjenda kërkon t’i bëhet gurit, për t’u cliruar nga barra e ankthit, ndofta ishte i bindur se kështu fuste te unë arsyetimin social, nuk e di. Ka mbetur një enigmë. Ai nuk la kujtime të vërteta.
Pastaj pas viteve 60, në vitet 70, puna e administratorit të lartë në shtet erdhi dhe u bë një skëterrë e vërtetë. Ndjej hidhërimin e tij, të një njeriu që besonte se Bota e Re ishte e mundshme, kur u mbyllën kishat dhe xhamitë, aty nga viti 1967. Nuk e di se çfarë mendonte në të vërtetë i biri i adminsitratorit të komunitetit islam. Nuk di se cfarë mendonte babai im, ish studenti i Normales së Elbasanit, ai që kishte braktisur studimet për letërsi në Firence dhe u kthye në atdhe nën ndikimin e Qemal Stafës për të marrë pjesë në rrezistencën antifashiste. Por, e dëgjoja shpesh të thoshte : “Jo asgjë e keqe nuk na erdhi nga klerikët përgjatë Luftës, ata janë patriotë.” Fliste sigurisht për klerikët që kishte njohur.
Pesimizmi iu rrit kur nën efektin e një stalinizmi ekonomik ekstrerm dhe të revolucionit kinez, u përshpejtuan masat për shtetëzimet e artizanatit të vogël, të punishteve të vogla private, të shitoreve, si edhe u ngurtësuan format e shpërblimit në bujqësi, si normat kolektive etj. Cfarë kanë me fshatarin e shkretë që ka ardhur të shesë në qytet, xhanëm, - shprehej me trishtim – përse duhet t’a ngrenë me polic. Ishte i bindur se pa individualizëm, asnjë motivim ekonomik nuk mund të bëhej. Lufta e famshme kundër buraokratizimit, ishte për të një betejë kundër administratorëve dhe teknicienëve në emër të militantëve partiakë që përmbysnin gjithçka. Në këtë pikë ai ishte cinik, aq cinik sa mund të ishte ai. Ndërkaq izolimi ekonomik nga Kina, për të, nuk kishte dyshim se do të rrënonte një herë e mirë vendin.
Përse i them këto? Sepse modeli i tim eti ishte ai i një kritike, më mësoi kritikën, por kritikën konstruktive, pa mllefe, për të mirë, për të ndrequr, gjithësesi të mbështetur në argumente. Ata, prindërit cdo gjë e kishin bërë kundër interesave të tyre të ngushta, në emër të idealit, të drejtë apo të gabuar, pak rëndësi. Ata më mësonin me shembullin e tyre se më së pari është ideja, kurse interesi i ngushtë vetiak nuk i sjell lumturi njeriut, është efemer, nuk mjafton për të mbushur një jetë.


Keni qene femije relativisht i qete apo e kunderta? Na rrefeni disa pasazhe nga ajo kohe?
Shumë i qetë, me çfarë më thonë më të rriturit dhe me çfarë mbaj mend vetë. Kujtimet duhet të jenë të panumurta, si të çdo njeriu tjetër, duhen shkruajtur vëllime kujtimesh që të mund t’i përmbledh. Por, ato nuk i interesojnë njeriut, ndofta vetëm fëmijës sime.
Duhet te kem qenë katër ose pesë vjeç, kur mora sëmundjen virale të verdhëzës, që atëhere quhej botkin. M’u desh të shtrohesha në spital për tre javë, në pediatri. Më çoi nëna atje, dhe nuk kuptova se do të më mbanin të izoluar. Kisha kujtuar se do të bëja një vizitë të thjeshtë te mjeku dhe do të kthehehsha përsëri te “Islam Alla 41”, në familjen time të qetë dhe numerikisht të madhe. Por, jo, më veshën një palë pizhame, më futën në një dhomë më vete, dhe nëna u largua duke më lënë në dorë të infermiereve. Tronditja ime ishte e pamatë. Më kishin shkëputur nga prindërit, nga gjyshërit, nga lodrat e mia, nga kopshti paqësor me pemë, nga miqtë e mi të vegjël, komshinjtë, nuk kuptoja. Nisa të qaj dhe e mbaj mend edhe sot se bërtisja, protestoja, thërrisja, thosha fjalë që preknin personelin, ndjenja një poshtërim, një fyerje, një tradhëti, një braktisje. Kam mbajtur këto ligjërime e vajtime për orë të tëra deri në ngashërim. Më kujtohet që nxirja fjalë të rënda nga goja për një pesë a gjashtëvjeçar : “Më ktheni mamanë time!”, etj. Nuk e dija që për aq orë sa ulurija ashtu i thyer nga dhimbja, nëna ime priste të pushoja diku në një dhomë tjetër. Por, isha i dënuar me izolim. Isha rrezik për të tjerët. Këta të tjerët, kur iu rrezikon shëndetin, edhe të mbyllin...
Më kujtohet një dramë tjetër fëmijërore kur vajta për herë të parë në klasë të parë, ku na priti mësuesja ime e parë, një edukatore e shkëlqyer, një zonjë e vërtetë, e dashur, e rreptë, e saktë, racionale, Thomaidha Gramatiku. Motra një ditë më parë më kishte mbështjellë librat dhe fletoret me një letër të bardhë të shkëlqyer. Kishte punuar e gjora, disa vjet më e madhe se une, nxënëse në të njejtën shkollë, për t’i bërë librat dhe fletoret e mia të bardha si bora, me etiketa të vizatuar me ngjyra ku shkruhej emri im :
“Artan Fuga,
klasa e parë A,
shkolla 11 Janari.”
Canta poashtu ishte dritë nga pastërtia. Kur u futëm në klasë, ndërsa prisja të lavdërohesha nga mësuesja, gjeta një lloj indiference në sytë e saj. Përpos kësaj ajo na tha të hiqnim mbështjellëset e bardha, disa nxënës i kishin mbështjellë me gazeta, me fletë revistash, disa me letër të bardhë të ashpër, kurse unë, me një cilësi të lartë. “Hiqini mbështjellëset” – tha zysh Thomaidha. Ajo donte që ne të shihnim kopertinat e librave dhe t’a fillonte shpjegimet që andej. Por, une e mora sikur ajo tha se mbështjellëset nuk duhen më. Sapo dola nga shkolla, i kam shqyer të gjitha ato, i zhvesha sërish me libra dhe fletore, dhe kur erdha në shtëpi, gjithë hundë e buzë, ia tregova motrës, e cila u lebetit: “Cfarë ke bërë kështu ?” – më tha. “Nuk duhen”, na tha zysha, iu përgjigja unë. Ajo pastaj më sqaroi se kishte qenë fjala për t’i hequr mbështjellëset vetëm për një çast dhe jo për t’i grisur e hedhur poshtë. Gjithë pasditja kaloi duke rimbështjellë librat e fletoret. Por, këtë rradhë edhe durimi i motrës kishte sosur, edhe letra e bardhë e shkëlqyer kishte mbaruar. Kishin ngelur vetëm faqe gazetash. Kjo dramë e vockël shenjoi për vite e vite me rradhë sjelljen time ndaj librave të shkollës që nuk ishin edhe aq të mirëmbajtur.

Ku i kalonit me se shumti pushimet verore ne ate kohe?
Në Durrës. Në plazhin e Durrësit. Unë kam shkruar për Adriatikun, për plazhin e Durrësit, për qytetine Durrësit. Atje jam rritur gjatë verës, fillimisht si fëmijë me familjen time, pastaj si i ri me shokë e miq, në kabina plazhi, hotele, apartamente vilash si quheshin atëhere, vetëm çadrat nuk kam provuar. Kam shkruar në libra dhe kam folur në intervista, përshembull te “Rrota e Mundimit”, por kurrë nuk do të pushoj të flas për ndikimin e plazhit të Durrësit, të trenit që na çonte atje, të jetës atje, mbi mua dhe mbi të gjithë brezin tonë. Mbi gjithë shoqërinë shqiptare.
Atje te bregu i detit në vitet ’60 ne mësuam lakuriqësinë e trupave të tjerëve, lojën e futbollit në plazh, demokracinë natyrore brenda diktaturës politike, lidhjen me natyrën, aromat e kremrave, aranxhatat, akulloret, kasatat e Bllacës, pamë turistët e Hotel Adriatikut nga larg si të ishin mbinjerëz se nuk lejoheshim t’iu afroheshim atyre, kënaqësinë e të notuarit në ujërat e freskët, fuçiat që qarkonin zonën e detit të lejuar për not, përjetuam kolektivitetin e çadrave, kabinave prej druri të ngushta ku të merrej fryma të jetoje. Gjithë qejfi ishte se fuçia si tabu ndaluese ishte gjëja më tërheqëse në botën e plazhit. “Vajta me not deri te fuçia.” “Ai e kalon fuçinë”– ishin shprehjet më të dashura. Të prekje me dorë fuçinë, si vijë ndarëse, si pikë kufitare, si hapësirë ku e lejuara bëhej e palejueshme, kjo të jepte drithërimë. Aty mësuam notin mbi kamardare kamionësh gjigandë që shoferët i përdornin për familjet e tyre që zbaviteshin me to buzë detit. Mësuam pistat e mbrëmjes buzë detit ku gjithçka lundronte mes tymit të qofteve, birrës, bardhësisë së rrobave verore, ngjyrës të bronxtë të lëkurës së trupave. Nuk i ndahem kurrë plazhit të Durrësit. Është për mua plazhi më i mirë në botë. Nuk ka si ai. Duhet vetëm një politikë urbanizuese, duhet kthyer në një qytet që administrohet nga vetë qytetarët e saj dhe jo nga komunat bujqësore malore apo kodrinore që e kanë sot në administrim.
Këtë verë shihja peisazhet që japin konturet e kodrave të Durrësit në perëndimin e Diellit dhe mahnitesha si një i lojtur nga mendtë pas tyre. Mendoja : Keto peisazhe ndofta janë prehistorike. Janë një arkeologji e qiellit. Kështu i kanë parë ndofta edhe të parët tanë mijëra vite më parë, kështu i ka parë Pompei, i kanë para helenët e Korkyrës që erdhën për të populluar koloninë e tyre, i kanë parë kryqtarët që kalonin nga detet e veriut për të shkuar drejt Jeruzalemit, kështu i ka parë edhe Ciceroni. Durrësi është me nam. Një qytet që madhështia e të cilit mund të mbulohet vetëm nga menefregizmi i një shoqërie konsumi që i ka bërë qytetarët e këtij vendi të harrojnë se ku jetojnë. Ata jetojnë në një vend tragjedish, epopesh, në një skenë gjigande teatri të përjetshëm ku janë luajtur drama të mëdha njerëzore. Kur lexoj debatet në agorën greke, sesi helenët gjykonin për Durrësin, them se ja Shqipëria europiane, rrënja e qytetërimit europian, Durrësi të vonohet për t’u pranuar në Europë. Mos o Zot, në çfarë botë idiote dhe të padrejtë që jetojmë. E kush mund të mohojë që trekëndëshi bazë mesdhetar ishte Athinë, Romë, Durrës. Të tjerët ishin statcione autobuzi për të shkuar në këto qendra të mëdha të qytetërimit europian, perëndimor. Ne atëhere plazhit të Durrësit i thoshim “Plazhi i Tiranês”, por në fakt cfarë është Tirana para Durrësit. Tirana është e Durrësit. Atje duhet të bëhet kryeqyteti i Shqipërisë. Ai është kryeqyteti natyror i Shqipërisë. I keni parë durrësakët autoktonë sa të butë e të mirë që janë? Do Shqipëria të trondisë botën dhe të hyjë menjëherë në lajmet kryesore si shembull emancipimi? Të bëjë zili gjithë vendeve të tjera? Të bëjë kryeqytet Durrësin.

Cfare argetimesh kishit dhe si i shfrytezonit ato?
Pak. Nuk kishte lodra. Kjo ka mbetur një boshllëk te unë. Më qëllon edhe sot që fshehurazi të qendrojë pranë vitrinave të dyqaneve të lodrave dhe të vështroj me një kurreshtje të paparë. Dua shumë të kem mundësi të luaj me lodra fëmijësh. Më qëllon që ndonjëherë, gati fshehurazi, të blej për vete ndonjë të tillë. Ka lodra për fëmijë që në fakt janë për të rritur. Lodra e fundit që bleva për vete ishte një brejtës, në ngjyrë të murmë, prej pelushi, tamam si i gjallë. E kam vendosur diku pranë tavolinës së punës si dekoracion, por në fakt ai është një loja ime që hera herës e marr në duar...

Luaj me statuja të vogla në miniaturë prej metali ose druri që i mbledh ngado që i shoh në antikuare apo tregje artizanale. Është hobia ime. Loja është gjëja me serioze e ekzistencës njerëzore. Atje ku riprodhohet jeta në forma fëmijënore, ku bëhet prej gjasme jeta dhe vdekja, pushteti dhe paraja, lufta dhe paqja, atje ku njeriu është i lirë t’a ndërtojë botën sipas imagjinatës së tij. Kam luajtur me kuticka të vogla plastmasi që i konsideroja si vetura të vogla dhe i ngisja nëpër udhët e vogla mbi divane e mindere ose nime, sikurse thoshte gjyshja ime nga babai. Kam luajtur me peta, me litar, me komca. Futbolli artificial që kishim shpikur që e luanim mbi pllakat e korridorit dhe ku lojtarët ishin figurat dhe ushtarët e lojës së shahut, ku topi ishte një komçë, tërhiqte gjithë miqtë e mi të lagjes në kampionate që vazhdonin me orë dhe me ditë të tëra.
Dikush në familjen time më thotë se edhe sot unë iu bëj fëmijëve dhuratë lodra të cilat do të më kishin pëlqyer mua vetë po të kisha qenë në vendin e tyre. Dhuratat që bëj janë një lloj plotësimi i egos sime të paplotësuar me to kur kam qenë fëmijë. Jeta vetë është një lojë e madhe që argëton edhe me hidhërimet e veta.

Kinemaja në atë kohë të fëmijërisë sime ishte me një magji që sot e ka humbur. Sot fëmijët luajnë me vegla pune. Tmerr. Me kompjutera. Është njësoj sikur fëmijët e spartanëve të luanin me shpata, ose të bujqëve mesjetarë të luanin me lopata. Sot kinemaja e ka humbur magjinë sepse nuk ka kuptim të shohësh dyzet filma në ditë, t’i ndërpresësh dhe t’i vazhdosh pasi të skuqësh specat.
Kinemaja është rit, pasion, emocion. Mua më duket sikur të gjithë filmat sot janë i njejti film që formësohet nga një skenar i vetëm, me fragmente të ndryshme që përsëriten pa fund, të njejtat veshje, lëvizje, gjeste, revole, vrasje, seks, e njejta skenë. Një mërzi e madhe. Më kujtohet se në fëmijëri kinema “Republika” propozonte të shihje të treja seritë bashkë të “Tre Moskjeterëve”. Nja pesë orë film. Futeshe e nuk dilje më gjithë mëngjezin. Hyje në mëngjez dhe dilje në drekë. Cfarë magjije...

Kur e krijuat familjen tuaj dhe si eshte e perbere ajo?
Në 1986, zyrtarisht, përbëhet nga unë, Artan Fuga, nga bashkëshortja ime, Ariana, dhe nga fëmija im.

Marredhenit qe jane krijuar mes njeri-tjerit?
Të dashurisë së përjetshme, besoj.

Deri aktualisht, ju dispononi nje jeshtshkrim tejet te pasur per nga bota akademike. Si lindi pasioni juaj per filozofine dhe kur vendoset ta ndiqni intensivisht ate?
Nuk e di. Por, nuk kisha asnjë dyshim se ishte dega që më pëlqente më fort. Po të mos më kishte dalë ajo degë sigurisht do të kisha vrarë veten, ose do të kishte qenë më mirë të shkoja ushtar ose të arratisesha. Sigurisht në mënyrë disi të turbullt, e ngatërroja filozofinë shpesh me teoritë sociale, me një farë sociologjie latente, me politikën, me ekonominë. Gjëja më e rëndë në filozofi është të dish mësimin e parPë të pakuptuar : “Cfarë është filozofia?”. Pak vetë e dinë. Ndofta ishte metafizika që ushqente besimi fetar i gjyshit. Ndoshta ndonjë farë ankthi për ekzistencën që më ka shoqëruar qysh në fëmijëri. Ndofta paradoksi i jetës me kundërshtitë e veta, ku të kundërtat sikurse ju thashë, në familjen time bashkëjetonin harmonikisht, mbase rrëfimet solitare të tim eti për probleme ekonomie dhe sociale, mbase drama familjare e fshehur e nënës sime, e sublimuar në devotshmëri, mbase përrallat magjike të gjyshes, të dëgjuara qysh fëmijë, mbase një dëshirë për të shkuar në sekretet më të thella të shoqërisë së asaj kohe, që dominohej nga filozofia dhe ideologjia. Kam frikë se dëshira tunduese që nuk më shqitet as sot për të shkuar në zemrën e kraterit që djeg. O gjej se çfarë ka në krater të fshehur, o vdes, rrugë të mesme këtu nuk ka. Nuk e di.

Cfare mbani mend nga fakulteti dhe diplomimi?
Mbaj mend që qysh në vitin e parë kisha një dëshirë për të ditur gjithë programin mësimor të katër viteve. Unë hyra në Universitet në shtatorin e viti 1973. Brenda një vit arrita të lexoja pothujse të gjithë ata autorë që konsideroheshin si klasikë dhe përbënin bazën e bibliografisë universitare të kohës. Pasatj tre vite me rradhë mërzitesha. I skedova në mënyrë analitike. Më la mbresa të pashoqe vepra e Engelsit mbi gjendjen e klasës punëtore në Angli, një punim i mirëfilltë dhe i shkëlqyer sociologjik, nuk më bindëte fare vepra tjetër e tij mbi origjinën e shtetit, pronës dhe familjes, sepse mendoja se ku ishte i sigurt ai për ato informacione aq të largëta historikisht. Më dukej një tautologji e gjallë. Më trondiste “Dialektika e Natyrës” për nga forca e saj e abstraksionit, por edhe më bezdiste për nga thjeshtësimi i sekreteve të natyrës. Një termodinamikë e ideologjizuar universalisht. Adhuroja me frikë dhe tmerr intelektual “Kapitalin” e Marksit sepse më dukej i pakundërshtueshëm, por edhe që binte në kundërshtim me bazat ideologjike të regjimit komunist të kohës, i cili deklarohej si marksist. Por marksist, nuk mund të ishte aspak... Neverisja “Manifestin e Partisë Komuniste”, si një parashikim absurd dhe pretencioz. Kujtoja se mësoja historinë nga vepra e Marksit mbi “18 Brymerin e Lui Bonapartit”, por vonë mësova se faktet historike nuk kanë qenë ashtu dhe kam pasur një zhgënjim të thellë. Kurrë nuk pranoja “Materializmin dhe Empiriokrioticizmin” e Leninit sepse më dukej se e thjeshtonte subjektiven te njeriu, por mrekullohesha nga energjia intelektuale që clironin veprat e tij mbi kapitalizmin shtetëror, mbi kooperimin dhe shtetet e bashkuara të Europës. Më vinte rregull në kokë vepra e tij mbi Imperializmin. Interesohesha për analizat e Stalinit mbi kontradiktat që do të çonin në Luftën e Dytë botërore. Më dukej absurde dhe e paprapanueshme teoria e tij mbi gjuhën si një komunikim apolitik. Ja, hezitimet, vuajtjet, përparimet, iluzionet, rrugët e një të riu të kohës që njihte vetëm atë pjesë të kulturës filozofike që i lejonte izolimi i kohës dhe gradualisht do t’i duhej të dilte prej andej...

Si do ta pershkruanit periudhen ne te cilen keni jetuar ne France? Cfare do te veconit me se shumti?
Njëzet vjet. Është një periudhë e jetës sime, e cila vazhdon edhe sot e kësaj dite, për të cilën ruaj një cast tjetër për të folur, shumë e gjatë, shumë e pasur, shumëplanëshe. Dua vetëm të veçoj një fakt. Atë që tha profesori im kur i parashtrova planin tim të punës në vitin 1992 : “Ti paske vendosur t’a vesh kontatorin tënd në zero!” Isha tashmë 38 vjeç, isha i martuar, me një fëmijë, i doktoruar në Shqipëri, përgjegjës departamenti, dhe atje nisa nga e para studimet filozofike. Shpesh më ndodhëte që shokët e shoqet e mia të klasës të ishin nga 18 ose 20 vjeç. Me t’a banoja në konvikt. Atje i kalova edhe një herë të gjitha fazat që kisha kaluar në Shqipëri : student, doktorant, postdoktorant, pedagog i jashtëm, pedagog i brendshëm, pedagog i ftuar...
Mund t’i filloj përsëri nga e para në Austri, Gjermani, Angli. Nuk përtoj.

Jeni autor i nje morie librash. Cili prej tyre ju ka lodhur me shume, apo ju ka marre me teper kohe?
Më tepër kohë më ka marrë “Shoqëria periferike”, botuar nga Besnik Mustafaj aty nga viti 1998 në shqip, që më parë ishte botuar në frëngjisht. Për mua është analiza globale e tranzicionit shqiptar me të gjitha arritjet, mangësitë dhe veset që e karakterizojnë. As sot nuk është zhvleftësuar. Aty pretendoj se janë nocionet dhe veset e tranzicionit shqiptar, pa shërimin e të cilave as nuk duhet shpresuar që kjo shoqëri të gjejë qetësi.

Më shumë më ka bërë të vuaj një broshurë që kam shkruar në vitin 1982, atëhere kur isha ende nën ndikimin e dogmatizmit ideologjik që na formoi shkolla e atëhershme, mbi filozofët e rinj. Unë kritikoja aëhere në atë broshurë filozofë të caktuar perëndimorë si Gluksman, Henri Levy, etj. Edhe sot jam kritik ndaj mendimit të tyre, por sigurisht nga pozicione krejt të tjera. Po aq jam kritik ndaj pozicioneve të mia të atëhershme. Mirëpo në tekst kishin ngelur edhe pohime të miat, sipas të cilave përshembull shteti nuk mund t’a ndalë dot rjedhën e historisë dhe një ditë cdo shtet bie. E çova librin për botim dhe dikush m’i vuri në dukje si me gjysëm zëri kërto shkarje. Atëhere më kapi paniku i madh. Falë ndihmesës së botuesit të asaj kohe, mikut tim dhe kolegut tim të tanishëm, prof. Bashkim Gjergji, arritëm që t’a zvoglojmë dëmin që mund të na ishte shkaktuar nga organizmat e censurës. Ai e mban mend edhe sot se në cfarë vështirësie u ndodhëm...

Edhe pse eshte e veshtire cilin do te veconit si me te lexuarin?
“Rrota e Mundimit”, ribotuar disa herë.

Cfare pedagogu do ta klasifikonit veten?
Të paklasifikueshëm sipas degëve të dijes, që janë dogma ndarëse që i përbuz. Unë jam diplomuar edhe në shkenca politike, edhe në filozofi, edhe në sociologji, edhe në komunikim e informacion si edhe në filozofinë e ekonomisë. Dua të notoj në pikëprerjet e tyre. Unë e përbuz atë model pedagogu ku ai iu teorizon studentëve vetëm pikëpamjet e veta. Unë e shoh pedagogun më shumë si një dispeçer të dijeve dhe të informacionit në këtë botë diverse ku jetojmë. Cfarë kuptimi ka t’i marrësh peng studentët dhe t’ua mbushësh kokën me broçkullat e tua. Auditori duhet hapur ndaj të gjitha propozimeve intelektuale që vijnë nga horizonte të ndryshme të dijes.

Kurrë nuk kam qenë një pedagog sipas standardit klasik. Në origjinë kam qenë dhe kam mbetur një kërkues shkencor dhe në auditor përçoj vetëm rezultatet e kërkimeve shkencore që kam bërë mbi realitetin ose mbi autorë të tjerë. Kurrë nuk kam përsëritur dy herë të njejtin leksion.

Dijet që transmetoj janë referenciale, pra gjithëmonë të referuara ndaj dikujt. Ndaj atyre që konsideroj autoritete ndërkombëtare në dije. Kjo shpesh i ka bërë studentë të ndryshëm të pyesin: “Po mendimi juaj cili është?”. Unë i ruaj studentët nga mendimet e mia. Ose ua them, por në atë mënyrë që ata të mos e ndjejnë aq lehtë dhe menjëhere këtë. Është shumë barbare dhe e trashë t’i thuash troç gjërat, a thua se je i sigurt se po thua të vërteta të sigurta. Ndërtimi i fjalisë duhet bërë me marifet që t’ë mos refuzohet nga komunikuesi. Dikush thotë se mjeku duhet të flasë gjuhën e pacientit. Foli një afgani shqip sa të duash, ai nuk kupton, i duhet folur afgançe. Këtej ka lindur edhe paragjykimi budallë sipas të cilit “Fuga nuk e thotë mendimin e vet!”. Aq e kam thënë se nuk kam lënë gjë pa thënë! Në liri të plotë. Disave duhet tu flasësh ashpër që të ndjejnë se po iu thua diçka. Por, ky nuk është stili im. Ai që nuk kupton të folurën delikate, nuk meriton të kuptojë shumë gjëra. Më parë duhet të qytetërohet. Ka instanca të tjera që merren me këtë punë, kopshte, shkolla. Kush nuk e ka ndjerë pickimin e gjilpërës duhet t’a dijë se ose ka qenë i anestezuar përpara, ose ka qenë i mpirë, ose i ka bërë aq mirë gjilpëra saqë nuk ka ndjerë pickimin.
Pedagogu ve notë për studentët e tij, jo për veten e vet. Shpesh më kap tmerri se mos leksioni im është mediokër, apo ato që transmetoj në auditor janë të paverifikuara si dije.

Cilat jane marredheniet tuaja me studentet?
Unë mendoj se duhet të kalojnë së paku dhjetë vjet që një student të vlerësojë si duhet një pedagogun e vet, dhe një jetë e tërë për pedagogun për të kuptuar nëse një studenti i tij e ka merituar investimin që është bërë.

Sokrati, ai që themeloi filozofinë racionaliste në Greqinë e Lashtë, ati i filozofisë europiane, u dënua të pijë helmin nga qytetarët e tjerë athinas dhe një nga akuzat ishte se kishte prishur rininë. A mund të ketë fat më të madh në karrierë një filozof që e ndjen veten se duhet të respektojë kujtimin e pasardhësit gjigand të tij? Të prishi rininë, kjo është detyra e filozofit. Por, cfarë do të thotë në këtë kuptim të prishësh rininë? Do të thotë që t’a ndihmosh atë t’i kuptojë botën dhe qenien në një mënyrë të re, ndryshe nga prindërit e tyre. Përndryshe pedagogu është një mediokër. Edukimi është një proces prishjeje e rinisë, përndryshe kultura e brezit të ri do të qendrojë në atë të arkaizmit.

Prishja e brezit të ri sot do të thotë t’i mësosh atij se duhet t’a përbuzë korrupsionin, hipokrizinë, mungesën e e moralit, babëzinë, servilizmin, trafikun e influencës, kopenë dhe moralin e saj, egoizmin, interesin e vockël idiot dhe të mjerë, përtacinë, injorimin e tjetrit, autizmin mendor dhe kulturor, pabesinë... pra një pjesë të normave sunduese.

Zoti Fuga, vitet e fundit ju keni patur nje shperthim te madh mediatik dhe jeni kthyer ne nje nder ikonat e akademise se shkences. Si ndiheni per kete?
Nuk ndihem ikonë, por njeri, aq më pak në Akademinë e Shkencave që nuk më ngjan fare si një kishë. Kam shumë gjëra ende për të thënë dhe nuk arrij t’i them. Kur i them, bien shpesh në vesh të shurdhër. Kanë përhapur miqësisht edhe idenë : “Mirë e ka Fuga, por janë gjëra që nuk bëhen tani, janë për dekadat e ardhshme.” Forma asgjësimi të butë që si specialist i komunikimit i kuptoj shumë mirë ku rrahin, dhe buzëqesh. ATË e helmuan, ç’a fati duhet të presim ne pasuesit e tij? Por, kur do t’i bëjmë gjërat? Pse e keqja bëhet sot, kurse e mira do kohë të bëhet?
Gjithësesi ka ardhur koha që të mos merrem aq shumë me studime apo reflektime të ditës, apo punime empirike, por te përqendrohem në disa libra që prej njëzet vitesh presin për t’u shkruar. Nuk di kur do të gjej kohë. Kam në plan libra për filozofinë, për logjikën, për komunikimin, si edhe për ekzistencën. Nuk mund të kënaqemi që për këto fusha formulimi i ideve të na vijë nga autorë të huaj. Duhet të përcillen në shoqërinë shqiptare nga një shqiptar. Një material i mbledhur, i sistemuar, që pret si stivë drush që presin të hidhen në zjarr. Po kush të le se? Ja duhet të japësh intervista...

Cila eshte nje e perditshme e juaja nga mengjesi deri ne pasdite vone?
Një ngatërrim i pafund mes punës, gjumit, kohës së lirë, argëtimit, kënaqësisë, jetës sociale, menaxhimit, shoqërisë, jetës akademike, jetës së kafeneve, restoranteve, shëtitjeve, ecjeve të gjata, vizitave miqësore, ëndërrimit, lojës. Më qëllon shpesh që në kohë të lirë punoj, dhe kur punoj zbavitem.

Kur më thonë të punoj, nis e zbavitem, kur është koha e lirë, më pëlqen të punoj. Si mund t’i thuash t’a zemë një filozofi : “Në ora 8 nis të mendosh dhe lëre mendimin ne ora 12. Bëj një pushim dreke, dhe pastaj në ora 14 nis të rimendosh përsëri!”

Si e kaloni kohen e pushimit, apo oret e lira?
Duke punuar, pra. Unë jetoj si në një kamp përqendrimi, ku vetëm puna mendoj se më jep lirinë. Privilegj i madh.

Pushimet tuaja per kete vit?
Në plazhin e Durrësit, pra, mos mendoni se do të shkoja në Antalia, apo në Korfuz? Në Durrës në kërthizën e qytetërimit europian. E dini çfarë domethënë të pish një kafe te “Tora” në Durrës. Duket sikur pi verë nga vreshtat e Romës a të Greqisë së lashtë. Tê ikën mendja fare kur mendon se kush ka kaluar andej. Shpirti i Europës
Shkruani komentin tuaj!
Të fundit nga ky opinionist
 
Tifozët Kuqezi në ndeshjen Shqipëri-Spanjë. Foto: Nderim Kaçeli/Albeu.com

Tifozët Kuqezi në ndeshjen Shqipëri-Spanjë. Foto: Nderim Kaçeli/Albeu.com