Armiqtë e shqiptarëve: Në kërkim të themelit të politikës
Albeu.com
nga Nga Enis Sulstarova*Ideja e kombit shqiptar kishte kohë që artikulohej prej intelektualëve, më së shumti nëpër kolonitë e shqiptarëve dhe të arbëreshëve, por hera e parë kur kombi shqiptar u shfaq si një kolektiv politik në trojet etnike shqiptare ishte Lidhja e Prizrenit.Fqinjët tanë janë cmirëzinj vetëm ndaj faktit që ekzistojmë. Ata kërkojnë të na e grabisin mendimin e ekzistencës sonë. Le të mendojmë dhe të punojmë për vete dhe të mos ketë asnjë ndryshim midis toskëve dhe gegëve, ne jemi të gjithë shqiptarë dhe duhet të formojmë një Shqipëri të bashkuar. Abdyl Frashëri

Do të ishte qesharake të besosh se një popull i pambrojtur ka veç miq dhe një llogaritje e çmendur të supozosh se ndoshta armiku mund të mallëngjehet nga mungesa e qëndresës. Karl Shmit


Një përkufizim i politikës

Karl Shmiti në esenë Koncepti i politikës shkruan se kategoritë themelore politike janë “miku” dhe “armiku” dhe thelbi i sjelljes politike të një kolektivi njerëzor është dallimi midis miqve dhe armiqve (Schmitt, 1996: 26). Ai arrin në këtë përfundim duke e veçuar sferën e politikës nga sfera të tjera të veprimtarisë njerëzore, pikësëpari morali, estetika dhe ekonomia. Për përcaktimin e armikut të tij, një kolektiv nuk niset nga karakteristikat morale, apo estetike të armikut, ose thjesht nga interesa ekonomike, armiku as nuk përcaktohet nga ndonjë i tretë neutral. Armikun e njohim atëherë kur ndjejmë se ai është ekzistencialisht i huaj për ne dhe se, në rastin më të skajshëm mund të angazhohemi në luftë kundër tij. Pra, armiku zbulohet në rrethana konkrete prej pjesëmarrësve:

Vetëm pjesëmarrësit aktualë mund ta njohin, kuptojnë dhe gjykojnë në mënyrë të saktë rrethanën konkrete dhe të vendosin mbi rastin e skajshëm të konfliktit. Secili nga pjesëmarrësit është në pozitën për të gjykuar nëse kundërshtari i tij ka për qëllim të mohojë mënyrën e jetesës së tjetrit dhe prandaj ai duhet ta zmbrapsë apo luftojë atë me qëllim që të ruajë trajtën e vet të ekzistencës (po aty: 27).

Shmiti nuk e ka fjalën për armiq vetjakë, por për armikun publik, atëherë kur “potencialisht një kolektiv luftarak njerëzor përballet me një kolektiv të ngjashëm” (po aty: 28). Në përballjen e mundshme me armikun lindet politika. Politika nuk ka për qëllim luftën, por mundësia e luftës shkakton mendimin dhe sjelljen politike, sepse nga “kjo mundësi më e skajshme jeta njerëzore merr tensionin specifik politik” (po aty: 35). Atëherë kur njerëzit shtyhen prej rrethanave në një pozitë kur ndoshta do t’u duhet të japin jetën e tyre apo të marrin jetën e armikut, pikërisht grupimi i tyre me të ngjashmit për të zmbrapsur rrezikun e përbashkët i jep përmbajtje politike sjelljes së tyre dhe institucioneve që ata themelojnë, d.m.th. shteteve. Në këtë mënyrë politika ka përparësi ndaj ligjshmërisë dhe kjo e fundit bazohet mbi vendimin politik që merret në rrethanën e jashtëzakonshme kur ligjet janë të pezulluara.
Mundësia e konfliktit me armikun zbulon natyrën e kolektivit, sepse pyetja “kush jemi ne?” (miqtë) gjen përgjigje nëse arrijmë t’i përgjigjemi pyetjes tjetër: “Për cilat bindje jemi gati të vdesim?” (Valk, 2002: 43). Nëse mendimtarë të tjerë me “miq” kuptojnë atë grupim të njerëzve që me anë të arsyes kërkojnë të zbulojnë të Mirën, apo arritjen e rendit shoqëror më të drejtë, “miqtë” e Shmitit grupohen për një shpallje të ekzistencës së tyre si kolektiv (po aty: 50).

Lidhja e Prizrenit si shfaqje e kombit shqiptar

Ideja e kombit shqiptar kishte kohë që artikulohej prej intelektualëve, më së shumti nëpër kolonitë e shqiptarëve dhe të arbëreshëve, por hera e parë kur kombi shqiptar u shfaq si një kolektiv politik në trojet etnike shqiptare ishte Lidhja e Prizrenit. Nënshkrimi i Traktatit të Shën-Stefanit tregoi se Perandoria Osmane nuk ishte më në gjendje të ofronte mbrojtje të trojeve shqiptare. Përballë rrezikut të sulmit sllav në veri dhe lindje dhe paraqitjes së pretendimeve greke në jug, shqiptarët nisën të vetëorganizoheshin për mbrojtje. Thirrja e Kongresit të Berlinit nga Fuqitë e Mëdha të Evropës u dha kohë shqiptarëve dhe mundësi që të paraqisnin edhe ata mendimet dhe kërkesat e tyre mbi ndryshimin e kufijve evropianë të Perandorisë. Fiset e veriut kishin nisur tashmë të lidheshin me njëri-tjetrin përballë përparimit të ushtrive serbe dhe malazeze (Skëndi, 2000: 44), mirëpo rrezikimi njëherazi i të gjithë popullsive shqiptare në kufi me shtetet ballkanike i bashkoi për herë të parë shqiptarët në një kolektiv për të përballuar armiqtë e tij. Noël Malkolmi mund të ketë të drejtë kur shkruan se shumica e krerëve të fiseve dhe krahinave që u mblodhën në Prizren më 1878 e shihnin mbledhjen e tyre veçse si një zgjatim të kuvendeve të mëparshme ndërfisnore për të shuar gjakmarrjet dhe mbrojtur lirinë e tyre ndaj rrezikut të jashtëm dhe se pak prej tyre kishin dijeni mbi planet nacionaliste të Komitetit të Stambollit (Malcolm, 1998: 219), mirëpo ata në atë ditë ishin grupuar në kërkim të miqve sepse e ndjenin kërcënimin e ekzistencës së tyre. Me anë të kundërshtimit të armiqve, tashmë shqiptarët kishin filluar të artikulonin idenë e kombit, si një kolektiv i vetëm përballë kolektivëve të tjerë, kombin si një “miqësi politike” të shqiptarëve.
Le të shohim disa prej dokumenteve të hartuar prej udhëheqësve shqiptarë në prag dhe gjatë Lidhjes së Prizrenit. Përfaqësuesit e popullsisë shqiptare të Shkodrës, Podgoricës, Shpuzës, Zhabjakut, Tivarit, Ulqinit, Grudës, Kelmendit, Hotit dhe Kastratit i dërgojnë nga qyteti i Shkodrës më 08.05.1878, një protestë ambasadorit francez në Stamboll, ku midis të tjerash shënojnë:

Fqinjët tanë malazezë, me anë të sulmeve të vazhdueshme kundër qyteteve tona na kanë detyruar prej shekujsh të jetojmë në gjendje mbrojtjeje të përhershme dhe nëpërmjet veprimeve të tyre të egra kanë bërë që të mos kemi asnjë lloj sigurie. Ne katolikët dhe myslimanët, vëllezër që prej shekujsh dhe që jetojmë në bashkësi interesash e zakonesh, kemi qenë gjithnjë të bashkuar për t’u rezistuar akteve të kusarisë [të malazezëve] dhe kemi derdhur lumenj gjaku për të mbrojtur qytetet dhe fshatrat tona...Shkurtimisht, ne e shohim rrezikun që na kërcënon dhe sa të vdesim nesër të poshtëruar dhe të skllavëruar, pëlqejmë të asgjësohemi sot duke mbrojtur nderin dhe lirinë tonë, prandaj kemi vendosur të mos biem në skllavërinë e Malit të Zi (Pollo & Pulaha, 1978: 12-13).

Në një protestë tjetër drejtuar Kongresit të Berlinit më 15.06.1878 nga popullsia e Podgoricës, Shpuzës, Zhabjakut, Grudës e Kuçit theksohet dallimi që ekziston midis vendasve dhe malazezve: “...nën presionin që i bëri Rusia shtetit të lartë osman, madhëria e tij padishahu ynë, u detyrua që të na lëshojë nën sundimin e malazezve barbarë, të cilët qysh prej katër shekujsh janë armiqtë tanë” (po aty: 30). Armiqësia e shqiptarëve shprehej edhe ndaj serbëve e bullgarëve. Popullsia e Prizrenit më 24.05.1878 i shkruan ambasadorit francez në Stamboll:

Në të gjitha viset e vendit tonë ose të fqinjëve, që janë pushtuar, serbët e bullgarët kanë shkatërruar dhe kanë marrë nëpër këmbë siç nuk është parë më parë kurrë ndonjëherë, pasuritë tona, shtëpitë tona, fëmijët tanë dhe nderin tonë...prandaj do të ishte një veprim jonjerëzor dhe i padrejtë që në t’i liheshim [në dorë] një qeverie dhe një administrate sllave dhe bullgare, të cilat nuk kanë asnjë afri me ne dhe kanë treguar [me kohë] armiqësitë e tyre (po aty: 16).

Nëse në citimin e mësipërm shkruesit e protestës nuk pranojnë asnjë qeveri që “nuk kanë asnjë afri me ne”, në protestën e shqiptarëve të Stambollit drejtuar Kongresit të Berlinit kundër pretendimeve territoriale greke, flitet në emër të kombit shqiptar si një subjekt, si një kolektiv i dallueshëm qartë prej kolektivëve të tjerë dhe me një atdhe integral:

Ne protestojmë kundër copëtimit të atdheut tonë të dashur. Humbja e vendeve aq të shtrenjta për qënien tonë kombëtare, si Janina, Narta dhe Preveza, nuk do të jetë për ne përveç një dënim me vdekje. Ne do të pranojmë më mirë të vdesim bashkë me gratë dhe me fëmijët tanë se sa të nënshtrohemi. Populli shqiptar është i vendosur të ngrihet si një trup i vetëm, kundër lëshimit qoftë edhe të një pëllëmbe toke të vendlindjes (po aty: 37-38).

Ndër vendimet e para të Lidhjes së Prizrenit ishte shpallja e një bese të përgjithshme që ndalonte gjakderdhjen mes shqiptarëve dhe përqendronte vëmendjen dhe energjitë e tyre ndaj armikut të jashtëm (Myzyri, 1994: 100; Skëndi, 2000: 46). Një interpretim të kohës për këtë besë na e jep Sami Frashëri në artikullin e botuar më 05.07.1878 në shtypin e Stambollit:

Ata kanë marrë vendim të prerë dhe njëri-tjetrit i kanë dhënë besën se [në rast pushtimi] do të luftojnë për të çliruar atdheun derisa të mos mbetet qoftë edhe një njeri i vetëm. Madje kanë hapur edhe listat në të cilat po regjistrohen të gjithë ata që janë të armatosur. Po ashtu kanë hequr dorë nga hasmëritë e vjetra e nga gjaqet që kishin mes veti dhe janë pajtuar të gjithë me njëri-tjetrin (S. Frashëri, 2000: 98).

Nga ky citim kuptojmë se bëhet fjalë për një mobilizim dhe përgatitje të ethshme për luftë kundër armikut dhe besa është shpallur si një mjet paqtimi brendashqiptar në funksion të luftës së mundshme. Sipas Kristo Frashërit, mbledhja e parë e Lidhjes më 10.06.1878 mori katër vendime të rëndësishme. Besa e përgjithshme vinte e treta, ajo paraprihej nga vendimi që të njoftohej Kongresi i Berlinit me anë të një peticioni popullor që asnjë shteti të huaj nuk do t’i jepej asnjë pëllëmbë tokë, nga vendimi për ngritjen e një fuqie të armatosur nën komandën e Lidhjes dhe pasohej nga vendimi për barazinë politike dhe juridike të mbarë shqiptarëve, pavarësisht nga përkatësia e tyre fetare (K. Frashëri, 1997: 92-93). Mendojmë se besa luan në këtë rast një rol qendror si një mekanizëm ndërmjetës për shfaqjen e subjektit politik shqiptar. Në malësitë shqiptare besa rregullonte marrëdhëniet shoqërore fisnore dhe ndërfisnore. Në fillim mbledhja e krerëve në Prizren u quajt “besëlidhje”, pra një bashkim fisesh kundër armikut të jashtëm, përpara se të merrte më vonë emërtimin “Lidhja Shqiptare” (Omari & Luarasi, 1997: 76), si pasojë e shtrirjes së besës në të gjitha krahinat shqiptare. Gjithashtu barazia politike e juridike e të gjithë shqiptarëve e ka burimin te tradita e besës, e cila në të drejtën zakonore të viseve të veriut “nuk i përkiste një kaste të vogël kalorësish, një elite, por ishte një institucion që zbatohej gjerësisht në jetën e popullit” (po aty: 13). Besa kështu vendoste atë barazi politike mes shqiptarëve që në shtetin modern sigurohet me anë të konceptit të “qytetarit”. Besa e përgjithshme e Lidhjes në funksiononin e një armëpushimi të gjakmarrjeve e grindjeve vetjake shënon për herë të parë shqiptarët si subjekt politik përballë armiqve, ajo ndan sferën e brendshme (të paqes dhe rendit) prej asaj të jashtme (të luftës dhe kaosit) si edhe sferën private (gjakmarrjet dhe mosmarrëveshjet vetjake e fisnore) prej asaj publike (shqiptarët si kolektiv).
Gjithashtu besa shënon edhe atë që Shmiti e quan “gjendje e jashtëzakonshme”, me fjalë të tjera pezullimin e ligjeve dhe normave që rregullojnë jetën e zakonshme si pasojë e shfaqjes së një kërcënimi të jashtëm. Shmiti thotë se “sovrani është ai që vendos mbi të jashtëzakonshmen” (Schmitt, 2005: 5) dhe kjo duhet kuptuar se sovrani vendos se kur ekziston gjendja e jashtëzakonshme dhe se çfarë duhet bërë për ta eliminuar atë (po aty: 7). Me besëlidhjen e tyre në Prizren, krerët shqiptarë tregonin se diçka e jashtëzakonshme po u ndodhte të gjithë shqiptarëve dhe se u takonte së pari atyre të vendosnin se si duhej zgjidhur kjo rrethanë dhe jo Portës së Lartë. Lidhja e Prizrenit po merrte përsipër atributet e sovranit, që deri atëherë i takonin Sulltanit. Besa e përgjithshme i anashkalonte institucionet e shtetit osman ndërkohë që bashkonte në një kolektiv shqiptarët, gegë a toskë, myslimanë a të krishterë qofshin. Këtu duhet shënuar se Shmiti gjendjen e jashtëzakonshme e dallon prej gjendjes së urgjencës. Kjo e fundit kërcënon atributet e subjektit dhe jo vetë subjektin. Kur ekzistenca e subjektit si i tillë kërcënohet, atëherë kemi të bëjmë me gjendje të jashtëzakonshme (Lazar, 2006: 259). Gjendja e krijuar pas Traktatit të Shën-Stefanit për Portën e Lartë ishte urgjente, sepse viheshin në dyshim zotërimet e saj në Ballkan, por jo vetë Perandoria si subjekt, përderisa Perandoria ishte nënshkruese e Traktatit dhe u ftua të merrte pjesë në Kongresin e Berlinit. Ndërsa shqiptarët e interpretuan si gjendje të jashtëzakonshme, sepse, siç e pamë te protestat e tyre, pushtimi i tokave të tyre nga shtetet ballkanike ishte çështje ekzistenciale e kombit. Përballë armiqve, Lidhja e Prizrenit afirmoi kombin shqiptar si subjekt.
Marrëdhëniet e Lidhjes së Prizrenit me Portën e Lartë ishin të ndërlikuara. Kur morën vesh për pranimin nga ana e shtetit osman së lëshimeve të territoreve shqiptare, popullata e zemëruar e Prizrenit i vuri Portës vulën e tradhtisë (Shpuza, 2000: 82). Nga ana tjetër duke i patur duart e lidhura, Porta e Lartë e nxiti mbledhjen e krerëve shqiptarë në Prizren, duke dashur t’i jepte asaj një karakter islamik. Për këtë shkak shpeshherë argumentohet se dokumentet e para të Lidhjes, Kararnameja (Vendimet) dhe Talimati (Urdheresat) kanë përmbajtje pro-sulltanore e islamike, jo kombëtare shqiptare. Në fakt një analizë e vëmendshme e këtyre teksteve brenda kontekstit të zhvillimeve të kohës, arrin në përfundimin se në to interesat e Portës paraqiteshin dytësore përballë interesit për të mbrojtur trojet etnike prej pushtimit të fqinjëve dhe se referimet te sheriati nënkuptojnë respektimin e ligjeve në fuqi. Interesante është thirrja e parimeve të sheriatit për të garantuar jetën dhe pasurinë e të gjithë shqiptarëve jomyslimanë në emër të vëllazërimit të përgjithshëm përballë armiqve të njëjtë (po aty: 104-121).
Në të gjithë veprimtarinë e saj, Lidhja e bënte dallimin midis shqiptarëve dhe osmanëve, apo turqve. Për të dhënë një shembull, Lidhja Shqiptare në Gjirokastër në gusht të vitit 1880 merr vendimin se në rast se turqit ua lëshojnë tokat shqiptare grekëve, atëherë do të formonte një qeveri provizore. Nëpunësit e administratës aktuale osmane do të liheshin në punë vetëm në qoftë se ishin shqiptarë, pa dallim feje (Pollo & Pulaha, 1978: 112). Me fjalë të tjera, do të zbatohej parimi nacionalist që të qeverisurit duhet të kenë të njëjtin identitet me ata që qeverisin. Organet e Lidhjes vepronin paralelisht me ato osmane, në disa vende duke i zëvendësuar krejt këto të fundit. Në fazën e fundit të Lidhjes kur u shpall autonomia dhe u formua qeveria e përkohshme, ndaj osmanëve u kalua në veprime të hapura armiqësore, si ndaj pushtuesve fqinjë. Kjo erdhi si pasojë e dorëzimit të Ulqinit Malit të Zi, ku vullnetarët shqiptarë u përleshën me ushtrinë e Dervish Pashës. Taksat mblidheshin për llogari të Lidhjes dhe në vilajetin e Kosovës u ngritën gjykatat shqiptare që përdornin sheriatin dhe jo legjislacionin në fuqi osman. Parapëlqimi i sheriatit prej gjykatave shqiptare nuk duhet parë si parapëlqim fetar, sepse me sheriat kuptohej sistemi i vjetër ligjor osman, përpara reformave përqendruese të Tanzimatit, i cili lejonte trajtat e autonomisë vendore dhe në këtë rast “ka rëndësi fakti se ‘sheriati’ nuk u zbatua në interes të Perandorisë Osmane, por të revolucionit çlirimtar” (K. Frashëri, 1997: 379).
Lidhja u kujdes që të mos hynte në konflikt me të gjithë armiqtë në të njëjtën kohë. Për sa ishte e mundur dhe meqenëse interesat e dy palëve përputheshin, Lidhja nuk dëshironte përballjen e hapur me Portën. Nisur nga kjo rrethanë dhe të tjera pas saj në historinë moderne të shqiptarëve, Hysamedin Feraj nxjerr parimin themelor të politikës shqiptare:

...shqiptarët asnjëherë nuk janë ndodhë në situatë ekzistenciale historike për të zgjedhur ndërmjet së mirës dhe të keqes, por vetëm ndërmjet të keqes dhe me të keqes: kush angazhohej për ‘të mirën’, çlirimin nga të gjithë pushtuesit, sunduesit, armiqtë hynte në aventurë politike që kërcënonte ekzistencën e shqiptarëve; kush bashkohej me më të keqen, me pushtuesin sundimtarin, armikun më të rrezikshëm kundër armikut më pak të rrezikshëm, po ashtu kërcënonte ekzistencën e shqiptarëve. E mirë mbetej vetëm angazhimi për ‘të keqen’ më të vogël: bashkimi me pushtuesin sundimtarin më pak të rrezikshëm kundër armikut më të rrezikshëm, e pastaj çlirimin edhe prej tij. Kjo situatë ekzistenciale politike e shqiptarëve si qenësues politik përbën metafizikën, parimin fillestar, arhenë në të cilën mund të nxirren të gjitha parimet e tjera për shpjegimin situacionalist të politikës shqiptare (Feraj, 1998: 86-87).

Ajo që thekson Feraj është se sapo shqiptarët e bënë zgjedhjen midis miqve dhe armiqve në një rrethanë reale ku kërcënohej ekzistenca e tyre, duke u shfaqur kështu si një kolektiv politik, ata duhej të zgjidhnin edhe midis armikut dhe armikut. Këtë dilemë ai e quan “metafizika politike shqiptare”. Me fjalë të tjera mund të shprehemi se në Lidhjen e Prizrenit u bë dallimi midis “miqve” (kombi shqiptar), “mikut të përkohshëm” (Porta e Lartë, për sa kohë që ajo kishte armiq të përbashkët me shqiptarët) dhe “armikut” (shovinistët fqinjë).
Dyzimi i Lidhjes për qëndrimin ndaj “mikut të përkohshëm” ishte një nga arsyet e shkatërrimit të saj. Kuvendi i Lidhjes në Dibër më 20.10.1881 doli me dy rezoluta drejtuar sulltanit. Krahu i moderuar kërkonte prej sulltanit një vilajet të vetëm me autonomi të kufizuar, kurse krahu radikal kërkonte me një ton paralajmërues krijimin e vilajetit shqiptar me autonomi të gjerë. Radikalët kërkonin edhe formimin e një qeverie të përkohshme, diçka që i dukej e pamundur krahu të moderuar (K. Frashëri, 1984: 284-285; 1997: 372). Pas dorëzimit të Ulqinit dhe shpalljes së qeverisë shqiptare, ushtritë osmane e shtypën Lidhjen dhe arrestuan shumë prej krerëve të saj. Megjithatë, Lidhja e Prizrenit mbeti si pikë referimi e politikës kombëtare shqiptare.

A janë shqiptarët subjekt politik?

Shqiptarët shpallën pavarësinë nga Perandoria Osmane, por shtetet ballkanike dhe Fuqitë e Mëdha e reduktuan shtetin shqiptar në një hinterland për të mbrojtur portet e Adriatikut e të Jonit. Copëtimi i trojeve etnike solli problemin e qenësimit të kombit shqiptar si subjekt politik. Karl Shmiti thotë që një popull të ekzistojë në sferën politike duhet që ai të jetë i aftë, qoftë në rrethana të skajshme, ta bëjë vetë dallimin midis miqve dhe armiqve: “atëherë kur ai nuk e ka më kapacitetin ose vullnetin ta bëjë këtë dallim, ai pushon së ekzistuari politikisht” (Schmitt, 1996: 49). Mund të mendohet se për shqiptarët nën pushtim nuk do të kishte dyshime në përcaktimin e armikut, me të cilin në rastin e skajshëm do të shkohej në konflikt, por kjo nuk mund të merret gjithmonë si e dhënë. P.sh. elita politike shqiptare në ish-Jugosllavi gjatë shpërbërjes së federatës tregoi pavendosmëri në përcaktimin e qartë të kërkesës politike së cilët shqiptarët do t’i përmbaheshin me çdo kusht. Ukshin Hoti pak më vonë do të shkruante:

Partitë politike në Kosovë i artikulonin qëllimet politike kryesisht përmes shprehjeve në kondicional: ‘në qoftë se’, ‘nëse’ dhe ‘po qe se...atëherë’. në qoftë se p.sh. do të ruhet integriteti territorial i Jugosllavisë, atëherë do të luftohet për një republikë të barabartë sovrane në Jugosllavi; në qoftë se do të lejohej prishja e kufijve të brendshëm, atëherë do të luftohet për një republikë shqiptare në Jugosllavi, e nëse nuk do të ketë Jugosllavi, atëherë do të ketë Shqipëri edhe për shqiptarët në Kosovë! Fort bukur! Mirëpo për cilin opsion duhet luftohet? (Hoti, 1996: 142; kursivi ynë).

Ajo që do të thotë Hoti është se shqiptarët nuk po vepronin si subjekt politik, si një kolektiv, por po përshtateshin ndaj rregullimeve institucionale që i përcaktonin subjektet e tjera politike. Edhe pas luftës së viteve 1998-1999, elita politike shqiptare në Kosovë duket se republikën e pret dhuratë nga të tjerët, Beogradi dhe faktorët ndërkombëtarë, kur dihet se i pari kurrë nuk do të pranojë vullnetarisht të heqë dorë nga Kosova dhe se faktorët ndërkombëtarë do të detyrohen kësisoj të marrin parasysh vullnetin e tij. Adem Demaçi qysh në fillimet e viteve 1990 paralajmëronte: “Bota sheh a janë më të gatshëm shqiptarët të flijohen për lirinë e tyre, apo serbët për t’i mbajtur të okupuar këta dhe po shohim se më të vendosur janë serbët” (cituar nga Baleta, 1995: 7). Megjithëse u betuan e u stërbetuan se statusin e Kosovës do ta vendosnin brenda vitit 2006, ndërkombëtarët e shtynë vendimin dhe nuk ka asnjë siguri se nuk do ta shtyjnë përsëri. Ministri i jashtëm i Serbisë këtë shtyrje e brohoriti si fitore për Serbinë. A ka ndonjë fuqi politike në Kosovë që ta brohorasë si fitore të shqiptarëve?
A e ka ndihmuar shteti shqiptar subjektifikimin politik të kombit? Nga vetë pozita e dobët, për pjesën më të madhe të ekzistencës së vet, Shqipëria e ka patur të pamundur t’i deklaronte shtetet fqinje “armiq konvencionalë” të shqiptarëve, sipas termit të Shmitit (Slomp, 2005: 508-509). Ruajtja me çdo kusht e paqes me fqinjët është parë si kusht themelor për ruajtjen dhe fuqizimin e shtetit shqiptar, më mënyrë që kur të vinte çasti i përshtatshëm, ky i fundit të vepronte si subjekt për zgjidhjen e çështjes shqiptare, ashtu si shteti i Piemontit ndihmoi për bashkimin e Italisë. Më qartë këtë argument e ka paraqitur Mitat Frashëri më 1921, në trajtën e disa tezave:

1. Kosova asht tokë shqiptare.
2. Kosova nuk e shpëton Shqipninë, Shqipnia e shpëton Kosovën.
3. Pra, ne dim me shpëtue Kosovën, duhet ma par me forcue Shqipninë, se anija do nji hu që të lidhet.
4. Për me forcue Shqipninë duhet që të ketë paqe.
5. Për me pas paqe, duhet me jetue mirë me fqinjët.
6. E shoh një punë kriminale me u dhanë kosovaret shpresë të kotë dhe me i marr në qafë.
7. Duhet me i bindë kosovarët si me jetue urtë e me ruejtë interesat e tyre në rrugë të nomit [ligjit] (M. Frashëri, 1997: 279-280).

Mirëpo shteti shqiptar deri tani nuk ka qenë në gjendje ta luajë rolin e Piemontit dhe për këtë është kujdesur politika e fqinjëve tanë, të cilët nëse nuk bien në një mendje mbi ndarjen e Shqipërisë, ishin në një mendje që shteti shqiptar duhet mbajtur përherë i dobët. Nëse Mitat Frashëri ishte i sinqertë në shpresën e tij se Shqipëria një ditë do të vepronte si subjekt politik shqiptar, tezat e tij u morën dhe u përdorën pikërisht prej atyre që kërkojnë t’ia mohojnë këtë rol Shqipërisë dhe që për miq të shqiptarëve kanë deklaruar fqinjët, qoftë edhe me anë të parullës “rruga e Shqipërisë për në Evropë kalon nga Athina”, apo “Millosheviçi siç di të bëjë luftën, bën edhe paqen”, ose ata që janë mjaftuar vetëm me një “hapësirë demokratike për shqiptarët në Ballkan”. Prandaj Ukshin Hoti u thotë shqiptarëve të Kosovës që t’i heqin shpresat nga “shteti amë”: “...ne shqiptarët e Kosovës, që dikur e kemi luajtur rolin e dorës së parë në themelimin e shtetit shqiptar, tani iniciativën për bashkim ua kemi lënë atyre të cilëve u mbetet që fillimisht të modernizohen, ndërsa në ndonjë të ardhme edhe të bashkohemi! (Hoti, 1996: 197). Ndërsa Hysamedin Feraj shkon më tej kur u thotë shqiptarëve në Kosovë të supozojnë se Shqipëria nuk ekziston fare si shtet: “Çka do të bënte Kosova sikur të mos ekzistonte shteti shqiptar? A do të pranonte të jetonte nën sundimin serb, apo do të përpiqej për fitimin e pavarësisë politike?” (Feraj, 1997: 115). Megjithatë, nëse ndiqet kjo logjikë duhet bërë kujdes nga kurthi i të quajturit të Kosovës një subjekt tjetër joshqiptar. Rexhep Qosja ka shkruar se tentativat për krijimin e një “kombi kosovar” kanë ndikime shpërbërëse ndaj identitetit të kombit shqiptar. Kosovarizmi zëvendëson shqiptarizmin duke qenë “rrjedhimisht, ideologji kundërhistorike me të cilën do të mposhtej përgjithmonë ideja që e ka lëvizur historinë e popullit shqiptar prej Lidhjes së Prizrenit e këndej: ideja e bashkimit kombëtar” (Qosja, 2006). Në fakt, është Kosova ajo që gjatë shek. XX e ka marrë përsipër përfaqësimin si subjekt të kombit: “...historia na ka treguar se Kosova tregoi pathyeshmërinë e kombit shqiptar, i shërben si mur mbrojtjeje shtetit shqiptar nga rreziku serb, po i shërben kombit shqiptar si ushtar pararojë dhe si kundërpeshë ndaj kërcënimit të shovinizmit grek” (Baleta, 1995: 21).
Politikën zyrtare të Shqipërisë gjatë komunizmit mund ta karakterizojmë me termat e Karl Shmitit si një “revolucionar global” që luftonte për idealet abstrakte te revolucionit proletar botëror dhe që tek kapitalistët dhe revizionistët e të gjitha ngjyrave shihte “armiq absolutë” (Slomp, 2005: 512). Brenda vendit ishte krijuar psikologjia masive se e gjithë bota ishte armiqësore ndaj shqiptarëve dhe në këtë mënyrë enverizmi u hiqte shqiptarëve aftësinë për të dalluar miqtë nga armiqtë. Pas rënies së komunizmit, elita politike thekson vazhdimisht se Shqipëria nuk ka armiq dhe parullën “të gjithë janë armiq” e ka zëvendësuar me parullat “nuk kemi armiq”, apo “gjithë botën i kemi miq”. Ndikimi i këtyre parrullave në psikologjinë masive është po ai i enverizmit, sepse shqiptarëve u mpihet aftësia për të dalluar miqtë nga armiqtë (Feraj, 1999). Prandaj, në Shqipërinë e sotme kemi mungesë të politikës, sepse është hequr dorë nga kategoritë klasike të politikës: miku, armiku, sovraniteti, interesi kombëtar, reciprociteti, agjentë në shërbim të të huajit, etj. (Feraj, 2003: 9-13). Sfera publike është zëvendësuar nga ajo private, me politikanët që ndjekin interesat vetjake, ato të pasuesve të tyre, apo të vendeve fqinjë, por jo interesat kombëtare. Hysamedin Feraj thotë:

Problemi i Shqipërisë nuk është se ka shumë politikë, po se nuk ka fare politikë. Po ashtu thuhet se në Shqipëri duhet ndërtuar “shoqëria civile”, ndërsa problemi i Shqipërisë është ndërtimi i “shoqërisë politike”. Problemi i Shqipërisë është se ka vetëm “shoqëri civile”, sferë të privates, por nuk ka “shoqëri politike”. Sigurisht duke mos pasë “shoqëri politike” edhe “shoqëria civile” nuk është mirëfilli civile. Por problemi madhor i Shqipërisë është ndërtimi i shoqërisë politike dhe jo i shoqërisë civile. Pa ndërtimin e një shoqërie politike, Shqipëria nuk mund të dalë nga kriza e saj totale (po aty: 19-20).

Këtu është vendi të ngremë pyetjen se ç’duhet të bëjmë, ose me fjalët e Ukshin Hotit, “çka mund të bëhet që shqiptarët të jenë subjekt politik ndërkombëtar dhe jo vetëm objekt?” (Hoti, 1996: 261). Përgjigja është se duhet të rizbulojmë miqtë dhe armiqtë tanë. Shqiptarët kudo ku ndodhen, në Shqipëri, Kosovë, Ish-Republikë Jugosllave të Maqedonisë (IRJM), Mal të Zi, Greqi e diasporë duhet të binden se armiqtë i shohin ata si kolektiv dhe për t’u mbrojtur sa më mirë duhet edhe ata të veprojnë si kolektiv. Kjo do të thotë se miqtë e shqiptarëve në radhë të parë janë vetë shqiptarët. Me fuqizimin e faktorit shqiptar, pavarësisht ndarjeve shtetërore, krahinore, fetare e gjeografike, shqiptarët do të gjejnë miq ndërkombëtarë. Pa i bindur faktorët ndërkombëtarë se kombi shqiptar është faktor pa të cilin nuk mund të realizohen interesat gjeopolitike në Ballkan e më gjerë, nuk mund të bëjmë miq ndër faktorët ndërkombëtarë.
Duhet të pyesim veten “ç’do të thotë të jesh shqiptar?” në rrethanat e sotme. Përgjigja duhet të jepet jo thjeshtë me anë të miteve të së shkuarës, as me anë të ndonjë abstraksioni filozofik, por kryesisht nisur nga rrethanat ekzistenciale në të cilat gjendet kombi tani. “Cili është shqiptar?” ishte një pyetje vendimtare në vitet 1912-1913, atëherë kur caktoheshin kufijtë e shtetit shqiptar. Ishte pyetje që përcaktonte jetën dhe vdekjen. Ishte pyetje që në jug të Shqipërisë e bënte Komisioni Ndërkombëtar: A duhej marrë për bazë gjuha, siç donin nacionalistët shqiptarë, apo feja, siç donin grekët? Një pyetje e tillë shtrohet edhe sot: “A janë ‘homogjenët’ shqiptarë apo grekë?”, “A janë himariotët shqiptarë apo grekë?”, “A janë eshtrat e zhvarrosura në Kosinë të grave dhe fëmijëve shqiptarë apo të ushtarëve grekë?”. Nga përgjigjet e këtyre pyetjeve varet shumëçka. Nuk janë thjeshtë çështje individuale apo të të drejtave të njeriut, por të kolektivit të quajtur “shqiptar”. Në mënyrë të ngjashme kur ambasadorët grekë në Tiranë deklarojnë me cinizëm se përveç atyre në Alpet e Veriut, të gjithë shqiptarët janë me prejardhje helene dhe se duhet të kthehen sa më parë në etninë dhe fenë e të parëve, apo se çamët nuk u përzunë nga trojet e tyre, por ikën vetë, nuk është thjeshtë çështje e mohimit dhe e mbrojtjes së vërtetës, por një sulm, një qëndrim armiqësor i një kolektivi tjetër kundër shqiptarëve. Ashtu sikundër edhe ligji grek i luftës me Shqipërinë nuk është një anakronizëm apo i drejtuar vetëm kundër çamëve, por pjesë thelbësore e sulmit kundërshqiptar.
Le t’i braktisim iluzionet: kemi apo nuk kemi interes të quhemi shqiptarë, të tjerët na shohin si të tillë, si një kolektiv. Ata na llogarisin si kolektiv edhe kur veprojnë kundër një pjese prej nesh dhe ne duhet të reagojmë si kolektiv që të kemi sukses. Spastrimi etnik në Kosovë u drejtua kundër shqiptarëve. Në vend që të kërkonin falje për krimet e përbindshme dhe t’u përgjëroheshin shqiptarëve për sigurinë e pakicës serbe në Kosovë, serbët me arrogancë krekosen se kanë në dorë çelësin e statusit dhe janë në sulm për të rifituar atë që humbën. Me anë të “ekstraterritorialitetit” të manastireve dhe komunave te reja strategjike me shumicë serbe që po krijohen po përgatitet boshnjakëzimi i Kosovës. Shqiptarët duhet të shikojnë se si po shkon shtet-formimi në Bosnjë-Hercegovinë, të pyesin nëse mund të quhet ajo një shtet sovran dhe pastaj të vendosin nëse është ajo trajtë sovraniteti që dëshirojnë për Kosovën. Kushtetuta e vjetër e IRJM, prej së cilës sllavomaqedonasit hoqën dorë vetëm nën kërcënimin e armëve të UÇK, i trajtonte shqiptarët si pakicë etnike. Nëse partitë shqiptare në IRJM do të vazhdojnë të jenë armiq të njëra-tjetrës, atëherë pozita faktike e shqiptarëve në atë shtet do të mbesë ajo e qytetarëve të dorës së dytë. Greqia ndërsa ua mohon shtetësinë greke çamëve ua dhuron me “bujari” atyre që shpreson se do të jenë kolonë e pestë në Shqipëri. Shqiptarët që shpallen grekë ta kenë të qartë se qoftë edhe pasivisht, thjeshtë si numër, po i shërbejnë shovinizmit grek. Nëse një pjesë e popullatës shpall se nuk e njeh armikun, atëherë ata rreshtohen përkrah tij (Schmitt, 1996: 51).
Në këto rrethana ekzistenciale për kombin, atyre që qahen për mungesë të një programi të shtjelluar kombëtar, duhet t’u përsërisim fjalët e Abdi Baletës: “Programi i shqiptarëve është me dy fjalë: kemi programin e Lidhjes së Prizrenit” (Kabashi & Baleta, 2005: 39). Programi është bashkim, organizim dhe mobilizim i të gjithë shqiptarëve që të japin ndihmesën e tyre në forma të ndryshme dhe në ballë të ndryshëm kundër armiqve. Të mos mendojmë se po shpallëm se nuk kemi armiq, kjo ka për t’i shkurajuar ata: “Do të ishte qesharake të besosh se një popull i pambrojtur ka veç miq dhe një llogaritje e çmendur të supozosh se ndoshta armiku mund të mallëngjehet nga mungesa e qëndresës” (Schmitt, 1996: 53).

* Master Shkenca Politike dhe Administrim Publik
Pedagog ne Universitetin e Tiranes dhe ne Universitetin Europian te Tiranes


Burimet:

Baleta, A. (1995) Shqiptarët përballë shovinizmit serbo-grek. Tiranë: Koha.
Feraj, H. (1997) Pavarësia është e shenjtë. Tiranë: Koha.
Feraj, H. (1998) Skicë e mendimit politik shqiptar. Tiranë: Koha.
Feraj, H. (1999) “Kadare kërcënon shqiptarët”. Gazeta Rimëkëmbja. Tiranë, 09.03.1999.
Feraj, H. (2003). Kriza e përkryer e Shqipërisë. Tiranë: Eurorilindja.
Frashëri, K. (1984) Abbdyl Frashëri. Tiranë: 8 Nëntori.
Frashëri, K. (1997) Lidhja shqiptare e Prizrenit (1878-1881). Tiranë: Toena.
Frashëri, M. (1997) Kthimi i Mitat Frashërit. Tiranë: Phoenix.
Frashëri, S. (2000) Kush e prish paqen në Ballkan: Publicistika e Sami Frashërit turqisht. Pejë: Dukagjini.
Hoti, U. (1996) Filozofia politike e çështjes shqiptare. Prishtinë.
Kabashi, B. & Baleta, A. (2005) Vetëm nacionalizmi e shpëton kombin shqiptar. Tiranë: Rimëkëmbja.
Lazar, N. C. (2006) “Must Exceptionalism Prove the rule? An Angle on Emergency Government in the History of Political Thought”. Politics & Society, 34 (2): 245-275.
Malcolm, N. (1998) Kosovo: A Short History. New York: New York University Press.
Myzyri, H. (red.). (1994) Historia e popullit shqiptar. Tiranë: Shtëpia Botuese e Librit Shkollor.
Omari, L. & Luarasi, A. (red.). (1997) Historia e shtetit dhe e së drejtës. Tiranë: Luarasi.
Pollo, S. & Pulaha, S. (red.). (1978) Akte të Rilindjes Kombëtare Shqiptare 1878-1912. Tiranë: Instituti i Historisë i Akademisë së Shkencave të RPS të Shqipërisë.
Qosja, R. (2006) “Identiteti shqiptar dhe identiteti kosovar”. Gazeta Korrieri. Tiranë, 07.02.2006.
Schmitt, C. (1996) The Concept of the Political. Chicago, London: The University of Chicago Press.
Schmitt, C. (2005) Political Theology: Four Chapters on the Concept of the Sovereignty. Chicago, London: The University of Chicago Press.
Skëndi, S. (2000) Zgjimi kombëtar shqiptar 1978-1912. Tiranë: Phoenix & Shtëpia e Librit dhe e Komunikimit.
Slomp, G. (2005) “The Theory of the Partisan: Carl Schmitt’s Neglected Legacy”. History of Political Thought, 26 (3): 502-519.
Shpuza, G. (2000) Kuvendime për historinë kombëtare. Tiranë: Dituria.
Valk, F. V. (2002) “Decisions, Decisions: Carl Schmitt on Friends and Political Will”. Rockfeller College Review, 1 (2): 38-52.
Botuar ne G. Start
Shtuar më 08/01/2007, ora 18:50
Tage: arkiv

Shkruani komentin tuaj!
Të fundit nga kjo kategori