Gabo, 85 vite të rrëfimtarit magjik
Pëlqej
Abonohu për lajmet me e-mail:
E-maili juaj:      Tani, kontrolloni e-mailin tuaj dhe konfirmoni abonimin!
Markez është një nga shkrimtarët më të mëdhenj të botës dhe ne si pjesë e saj jemi me fat që e kemi këtë gjeni të letrave dhe emocionit njerëzor ende mes nesh. Këtë javë mbushi 85 vjeç, një përvjetor që flet për përshkrimin e një rruge të gjatë njerëzore të mbushur me përvoja dhe me një krijimtari të jashtëzakonshme që ka lënë gjurmë në jetët e miliona njerëzve. Prej 4 dhjetëvjeçarësh, nobelisti na ka ushqyer me rrëfenja intriguese të bëra bashkë me motive revolucionare, me sekrete familjare, me rebelime, dashuri fantazmagorike dhe pasione të zjarrta që i mbijetojnë edhe vdekjes. Ai njihet mbi të gjitha për shumë romanë të suksesshëm, mes të cilëve veçojmë “10 vjet vetmi” apo “Dashuri në kohën e kolerës”.

Është shumë e vështirë për një gazetar që ta intervistojë Gabon, për më tepër që ai është mjaft i rezervuar për jetën e tij personale. Në një intervistë ka thënë se njeriu ka tri jetë paralele: një jetë publike, një jetë private dhe një jetë sekrete. Përvjetori i ditëlindjes së 85 këtë herë përkon edhe me 30-vjetorin e laureimit me çmimin “Nobel” për letërsinë.

Pesë gjëra që nuk i dimë për Markezin:

1. Gazetar para se të bëhej shkrimtar

Para se të bëhej një nga shkrimtarët më të mëdhenj të kohës sonë, Markezi ishte gazetar dhe ndërkohë studionte ligje në Universitetin e Kartagjenës. Pak pas marrjes së diplomës, ai nisi që të shkruante për gazetën “El Heraldo” me një pagesë modeste. Gjatë një interviste ai ka deklaruar: “Jam joshur vazhdimisht nga bota e gazetarisë dhe vazhdoj që të jem i mrekulluar nga marrëdhënia mes gazetarisë dhe letërsisë.” Gjatë karrierës si gazetar ai lexoi, shijoi dhe nguliti në mendje dhe në zemër, mes të tjerash, veprat e Virginia Wolf dhe William Faulkner.

2. U rrit nga gjyshërit

Shkrimtari i famshëm u rrit në një qytet të vogël të Kolumbisë me emrin Aracata. Ishte më i madhi nga 16 fëmijët e prindërve të tij. Babai ishte një telegrafist. Por prindërit nuk kanë pasur ndonjë ndikim të veçantë tek ai. Ishin gjyshërit ata që u kujdesën dhe ndikuan në rritjen dhe zhvillimin e Markezit të vogël. Gjyshja i rrëfente histori mistike dhe fantastike duke ia zgjuar kureshtjen dhe duke ia furnizuar fantazinë fëmijërore. Më vonë kjo periudhë do t’i ndikonte në krijimin e veprave të tij.

3. I ka mbijetuar kancerit

Markezi u diagnostikua me kancer limfatik dhe iu nënshtrua kimioterapisë dhjetë vjet të shkuara. Kanceri u ndalua dhe në atë periudhë mjeshtri i madh latin i fjalës nisi që të shkruante “Jetoj për të rrëfyer përrallën”.

4. Nofka e tij është Gabo

Shkrimtari i shquar njihet më së shumti si Gabo në vendet e Amerikës Latine se sa me emrin e tij të vërtetë. Në një intervistë ka shpjeguar se përse latinët janë fansat më të mëdhenj të realizmit të tij magjik: “Latinët janë mësuar të jetojnë në një botë në të cilën realiteti i përditshëm ka pjesë të tij edhe ngjarjet fantastike. Në këto anë ne besojmë se përtej botës racionale dhe konkrete ka gjëra të tjera që do të shpjegonin atë që nuk mund ta shpjegojë konkretja.”

5. Ai është shumë familjar

Markezi është martuar me Mercedes Barcha në vitin 1958 dhe ka dy djem: Rodrigo dhe Gonzalo. Ndërkohë që Gabo punonte për librin “100 vjet vetmi”, e shoqja merrej me shitjen e të gjitha gjërave të çmuara që ata kishin për të mbajtur veten gjallë. Nga botimi i librit u shitën 30 milionë kopje.



Ka thënë:

“Kam dashur gjithmonë që të bëhem një shkrimtar i mirë, madje më i miri në botë… dhe ndërkohë nuk e kuptoja se një pozicion i tillë nuk mund qëndronte veçmas famës, të cilën nuk e kam pëlqyer kurrë. Do të kisha qenë i lumtur që të gjithë librat e mi për shembull të botoheshin pas vdekjes dhe kësisoj nuk do të më duhej që të mbaja mbi supe peshën e tyre në të gjallë.”

“Toni që kam përdorur në librin ‘100 vite vetmi’ bazohet në mënyrën me të cilën gjyshja më rrëfente historitë e saj mistike. Ajo më rrëfente gjëra të mbinatyrshme, fantastike dhe i rrëfente me natyrshmërinë më të madhe në botë. Në tentativat e mia të para të të shkruarit jam përpjekur të imitoj pikërisht magjinë dhe thjeshtësinë e rrëfimit të saj. Përgjatë rrugës zbulova se për të qenë i vërtetë më duhej që të besoja në ato që po shkruaja, po rrëfeja dhe t’i hidhja mendimet në letër me të njëjtën mënyrë shprehjeje me të cilën gjyshja i kishte rrëfyer.”

Pjesë nga një intervistë e dhënë për “Paris Review” (viti 1981)

A mendoni se një roman mund të japë më tepër se një shkrim shumë i mirë gazetaresk?

Jo. Nuk shoh ndonjë dallim mes tyre. Burimi është i njëjtë, materiali është i njëjtë, gjuha është e njëjtë dhe të dyja janë forma madhështore rrëfimtarie. Të pakrahasueshme.

A kanë përgjegjësi të ndryshme gazetari dhe shkrimtari në balancimin e së vërtetës përkundër imagjinatës?

Në gazetari edhe një fakt i vogël i rremë përmbys gjithë punën. Ndërsa në fikshën një fakt i vetëm i vërtetë i jep legjitimitet gjithë punës. Ky është dallimi i vetëm dhe ka të bëjë me anën subjektive të shkrimtarit, ashtu edhe të gazetarit.

Si keni nisur të shkruani?

Fillimisht kam pikturuar. Më pas në shkollë të mesme më doli nami se shkruaja mirë dhe të gjithë më drejtoheshin për ndihmë. Në universitet, falë formimit tim shumë të mirë letrar, isha në mënyrë të konsiderueshme mbi shokët e mi dhe në atë kohë nisa që të takohesha edhe me shkrimtarë të rinj. Një natë, njëri prej tyre më dha një libër me tregime të shkurtra të Kafkës dhe kështu nisa udhëtimin tim me “Metamorfozën”. Rreshti i parë më goditi. Isha tërësisht i befasuar: “Ndërsa Gregor Samsa u zgjua në mëngjes pas një nate me makthe, ai e pa veten tërësisht të transformuar dhe të shndërruar në një insekt gjigant”. Bëra çudi me veten se si lejoheshin njerëz që të shkruanin gjëra të tilla dhe në atë moment e kuptova që nëse do të mendoja se kjo do të lejohej, do të isha bërë shkrimtar shumë kohë më parë. Pas kësaj menjëherë nisa që të shkruaja tregime të shkurtra. Shkruaja në bazë të përvojës së leximeve dhe në atë kohë nuk e kisha gjetur ende lidhjen mes letërsisë dhe jetës. Ato u botuan në suplementin letrar “El Espectador” në Bogota dhe patën një sukses të vogël. Në atë kohë kam qenë tërësisht nën ndikimin e Joyce.

Cilat kanë qenë ngjarjet që kanë ndikuar në mënyrën e të shkruarit tuaj?

Ata që më ndihmuan të heq qafe këndvështrimin intelektual ndaj tregimit të shkurtër kanë qenë shkrimtarët amerikanë të Brezit të Humbur. E kuptova që letërsia e tyre kishte një lidhje me jetën, lidhje që nuk vihej re në tregimet e mia të shkurtra. Më pas ndodhi diçka që ishte shumë e rëndësishme. Ishte 9 prilli i vitit 1948 kur në Bogotazo u vra një lider politik dhe njerëzit dolën si të çmendur nëpër rrugë. Unë isha gati të drekoja kur e dëgjova lajmin dhe dola të bashkohem me njerëzit në rrugë. Vetëm në darkë vonë u ndërgjegjësova për vendin në të cilin jetoja dhe se sa pak lidhje kishin me të tregimet e mia të shkurtra. Nga ai moment ndryshova shumë.

Në vitet ’50, një tjetër ngjarje ndikoi tek unë si shkrimtar. Mamaja ime më kërkon që ta shoqëroja në vendlindje dhe të shisnim shtëpinë pas vdekjes së babait. Kur u ktheva në atë vend u trondita, sepse në atë kohë isha 22 vjeç dhe nuk kisha qenë aty që në moshën 8-vjeçare. Gjërat nuk kishin ndryshuar, por unë po e përjetoja këtë përvojë jo sikur po e shihja, por sikur po e lexoja. Gjithçka përreth m’u shndërrua në letërsi: shtëpia, rrugët, pemët. Nga ai udhëtim nisa menjëherë të shkruaja romanin tim të parë “Gjethet e shtrëngatës”. Atje kuptova që gjithçka më kishte ndodhur në fëmijëri kishte vlerë letrare për mua. Ishte momenti kur dëshira për t’u bërë shkrimtar m’u bë e fortë, e qartë dhe e patjetërsueshme.

Ju shpesh keni shkruar për temën e vetmisë së pushtetit.

Sa më shumë pushtet të kesh, aq më të vështirë e ke të kuptosh se kush të gënjen dhe kush të thotë të vërtetën. Kur arrin pushtetin absolut e humbet kontaktin me realitetin dhe kjo është vetmia më e madhe që mund të përjetojë një njeri. Një person me shumë pushtet, një diktator, është i rrethuar me interesa dhe njerëz që kanë si qëllim final ta izolojnë atë nga realiteti.

Po ç’mund të thonë për vetminë e shkrimtarit?

Ka lidhje me vetminë e pushtetit. Tentativa e shkrimtarit për ta portretizuar realitetin shpesh e çon në dhënien e një realiteti të deformuar. Pra izolimi të tjetërson. Gazetaria të ndihmon në mbajtjen e lidhjeve me realitetin. Kjo është arsyeja se përse kam dashur të mos e humbas lidhjen me gazetarinë. Vetmia më kërcënoi keq edhe gjatë shkrimit të “100 vjet vetmi” dhe nuk ishte vetmi shkrimtari, por vetmi fame, që i ngjan vetmisë së pushtetit shumë.

Sa e rëndësishme është disiplina për ju?

Nuk mendoj se mund të shkruash një libër pa disiplinë. Pa një disiplinë të jashtëzakonshme.

A janë ëndrrat për ju burime të mëdha frymëzimi?

Fillimisht u kushtoja shumë vëmendje, por më pas e kuptova se vetë jeta është një burim i madh frymëzimi dhe se ëndrrat janë vetëm një pjesë e vogël e jetës. Ajo çka është e vërtetë tek unë, është se më intereson interpretimi i tyre. I shoh ëndrrat si pjesë të jetës në përgjithësi, por gjithsesi realiteti është shumë më i pasur. Unë personalisht kam ëndrra shumë të varfra.

A mund të bëni dallimin mes frymëzimit dhe intuitës?

Frymëzim quhet kur ti gjen temën e duhur, atë që e pëlqen me të vërtetë, që të bën të punosh më lehtësisht. Intuita, që është gjithashtu thelbësore për një shkrimtar, është një cilësi e veçantë që të ndihmon të deshifrosh çfarë është reale pa ndihmën e njohurive shkencore, apo ndonjë lloj tjetër të të mësuarit. Në thelb është e kundërta e intelektualizmit, që është gjëja që përçmoj më shumë në këtë botë, në sensin që ai e shndërron botën reale në një teori të pandryshueshme.

Si i konsideroni përkthyesit në përgjithësi?

Kam një admirim të madh për përkthyesit, përveç atyre që bëjnë shumë shënime në fund të faqes. Ata kanë tendencë që t’i shpjegojnë gjithmonë lexuesit gjëra që më së shumti autori nuk i ka nënkuptuar aspak. Përkthimi është një punë shumë e vështirë, nuk të jep famë e para dhe mbi të gjitha paguhet shumë keq. Një përkthyes i mirë është gjithmonë një rikrijues i një vepre në një gjuhë tjetër. Një përkthyes i mirë është ai që e lexon librin dhe pastaj e rishkruan duke u bazuar në kujtimet dhe mbresat. Përkthyesit janë më shumë intuitivë se sa intelektualë.

Ju do të kishit dashur të përkthenit ndonjë libër?

Kur kam lexuar “Saint-Exupery” kam dashur që ta përkthej.

Fama dhe suksesi që i vijnë hershëm një shkrimtari a mund ta dëmtojnë atë?

Janë të dëmshme në çdo moshë. Do të kisha dashur që disa nga librat e mi të kishin marrë famë pas vdekjes sime. Për sa i përket famës, së pari ajo është e dëmshme, sepse të sulmon jetën private. Të merr shokët e vërtetë dhe kohën e kaluar me ta. Të izolon nga bota reale. Një shkrimtar i famshëm që kërkon të vazhdojë të shkruajë duhet që ta ruajë veten nga fama e madhe.

A e keni marrë me mend në kohën kur po e krijonit se “100 vite vetmi” do të ishte një fenomen?

Ajo që dija ishte se do të ishte një libër që do t’i pëlqente shumë miqve të mi, por kur e dorëzova dhe botuesi spanjoll më tha se do ta botonte në 8 mijë kopje si fillim, u shtanga, sepse librat e mi të mëparshëm ishin shitur pak. Pyeta se përse të mos e nisnim me më pak kopje dhe ai u përgjigj se edhe 8 mijë ishin pak. Librat u shitën për 6 muaj.

Cila është magjia e këtij libri?

Se kam as idenë më të vogël për një përgjigje të tillë. Jam një kritik shumë i keq i punëve të mia. Një nga shpjegimet që kam dëgjuar nga të tjerët është se ky libër flet për jetët personale të amerikano-latinëve, pra është një libër i shkruar së brendshmi. Ky shpjegim më befason, sepse në tentativën e parë për ta shkruar, titulli i librit ishte “Shtëpia”. Doja që gjithçka të ndodhte brenda shtëpisë dhe e vetmja lidhje e jashtme të ishte ajo që do të kishte pikërisht ndikim te ngjarjet e shtëpisë. Më pas e braktisa titullin. Një tjetër shpjegim që kam dëgjuar është se çdo lexues mund të bëjë ç’të dojë me personazhet e librit, duke qenë se e gjen veten shpesh dhe mund t’i japë liri edhe fantazisë.
(Gazeta Shqip)
Shtuar më 08/03/2012, ora 14:27
Shkruani komentin tuaj!
Të fundit nga kjo kategori
 
A mendoni se Shqipëria do të kalojë fazën e grupeve në EURO 2016?
65.63 %
28.89 %
5.47 %
Total 9064 Vota!
 
Taulant dhe Granit Xhaka janë dy vëllezërit që përballen në skuadra të ndryshme për herë tëparë në një Kampionat Evropian

Taulant dhe Granit Xhaka janë dy vëllezërit që përballen në skuadra të ndryshme për herë tëparë në një Kampionat Evropian