100 pullë postare e Shqipërisë
Bajram Peçi
5 maji i vitit 1913 njihet si dita e lindjes së pullës postare të vendit tonë dhe meqenëse ajo pa mëdyshje përbën, krahas monedhës e kartëmonedhës, një simbol kombëtar të identitetit, dita e saj përkujtohet, historia dhe vlerat i përmenden e ndihmesa që ajo i ka dhënë e i jep kulturës, i çmohen.

Si lindi pulla e postës

Nga maji i vitit 1840, nëpunësit e zyrave postare të Anglisë nuk do të llogarisnin më tarifën e letrave, por në vend të tyre do të prisnin e ngjisnin mbi zarf disa copa të vogla letrash. Lindën pullat e postës. Lindja e tyre u kushtëzua si pasojë e ndryshimeve të shpejta ekonomike. Mënyra e re kapitaliste e prodhimit ekonomik, në zhvillimin industrial që përjetonte Anglia, kërkonte që edhe komunikimi të ecte krahas me të. Në vitin 1840, në parimin e llogaritjes së tarifave të letrave ndikonin tre elementë: letra prapapaguhet, çka ndërlikonte financat; distancat, të cilat duhej të bënin ndryshimin në pagesë; pesha, tarifa e së cilës duhet të shtohet respektivisht. Hedhësi i ideve revolucionare ishte Rowland Hill, konstruktori i pullës së parë postare, funksionar thesari në Ministrinë Angleze të Shërbimit Postar. Hill, pasi studioi tregun postar, nxjerr përfundimin që tarifa prej 1 peni do të jetë nxitëse për shtimin e korrespondencës, zhvillimin e këmbimit dhe fitimin e administratës postare. Reforma që çoi në lindjen e pullës postare ishte mënyra e parapagimit të shërbimit postar. Rowland Hill ishte partizani i pajisjes së qytetarëve me fletë-letre që më pas u emërtuan stamps (pulla), të paguara në postë në momentin e blerjes. Gjatë udhëtimit të tij, postieri nuk do të ketë detyrë tjetër veçse të dorëzojë letrën.

Pullat e postës me vlerë 1 peni do jenë të përdorshme nga data 6 maj 1840. Pullat nuk kanë dhëmbëzim, shpikje kjo shumë më e vonshme, (vetëm në shkurt të vitit 1854 pullat angleze u emetuan me dhëmbëzim) ndaj ato priten me gërshërë nga nëpunësit e postës. Do të prodhohen 68.158.080 ekzemplarë “peni e zezë” deri në shkurt të vitit 1841. Siç shikohet, “peni e zezë” nuk është një pullë e rrallë, por statusi i saj si pullë e parë dhe interesi për koleksionimin e bëjnë të jetë shumë e kërkuar. Katalogu i njohur “Michel” e vlerëson një pullë të vlerës 1 peni për 11500 euro. Shërbimi shumë shpejt u gjet praktik dhe filloi të shtrihej tej Britanisë, aty ku lindi, dhe u përhap edhe në vendet e tjera të Europës.

Pulla e postës në Shqipëri

Në trojet shqiptare e ka zanafillën nga viti 1863, kohë kur doli dhe u vu në qarkullim pulla e parë e Perandorisë Otomane, fillimisht në zyrën postare të Shkodrës e më pas në 16 zyra të tjera postare. Deri në tetorin e vitit 1912, kohë kur postat otomane në trojet shqiptare mbyllën veprimtarinë, lista e zyrave postare, botuar nga administrata e postave osmane në vitin 1909, përfshinin në kryerjen e shërbimeve 62 zyra postare të të katër vilajeteve shqiptare. 24 prej tyre ngelën jashtë kufijve të Shqipërisë së copëtuar, 13 në Greqi e 11 në Jugosllavi. Ndërkohë, në zyrat e Durrësit, Shkodrës, Shëngjinit, Sarandës e Vlorës, pullat e postës filloi t’i përdorë me të drejtën e traktateve të kapitulacioneve, shoqëria e lundrimit “Lloyd Austriaco”, ose siç quhen nga koleksionistët “Pullat e Levantit austriak”, si dhe postat konsullore austriake e italiane. Veçoria e pullave të përdorura nga postat konsullore italiane qëndron te mbishtypja. Ende pa fituar mëvetësinë, në këto pulla dhe karta postare mbishtypet që nga viti 1906, emri Albania dhe emërimi i qyteteve, Scutari, Valona, Duraco, etj.

Vlen për t’u përmendur se dy emisionet e fundit të Perandorisë Turke e kanë motivin nga ngjarjet dhe historia e trojeve shqiptare. Emisioni i vitit 1908 i kushtohet Kushtetutës së re, kërkesë kjo e grupit politik shqiptar; emisioni i vitit 1909 i kushtohet vizitës të sulltan Mehmetit V në dy vilajetet shqiptare, të Kosovës e Manastirit, me qëllim zbutjen e pakënaqësive. Pullat turke u zëvendësuan nga Qeveria e Përkohshme e Ismail Qemalit.

“Pulla” e parë e Postës Shqiptare

Një rastësi e habitshme përkon datat e fillesës së pullës postare të Shqipërisë me pullën e parë në botë, atë të Anglisë. Duke filluar nga data 5 maj 1913, shteti shqiptar fillon të përdorë për tarifim zarfe postarë me vlerë 1 grosh. Ajo që ne i themi “Pulla e Parë”, në të vërtetë është përpos se vulosje e 2232 copë zarfeve postarë me vulën e Ministrisë së Post-Telegraf-Telefonave. Përgatitja e zarfeve kishte filluar që më datën 1 maj 1913. Vula e rrumbullt, metalike, me diametër 38 mm, është porositur dhe prodhuar në Romë, së bashku me serinë e vulave që do përdoreshin në zyrat postare. Në mes të vulës është stema e shtetit të ri shqiptar me shqiponjën dykrerëshe, ndërsa përqark rrethorit, emërimi “MINISTERIA E POST-TELEG E TELEFONËVET”. Ngjyra e vulës ishte e zezë. Ngjyra e zarfeve haset: e bardhë, gri e çelët, ngjyrë kashte dhe bezhë. Edhe dimensioni i zarfeve të vulosur ka qenë i ndryshëm. Ndeshen me madhësi 10 x 15 cm, 12.5 x 15.5 cm dhe 11 x 14 cm.

Përdorimi i tyre, ashtu si dhe pesë emisionet e tjera të qeverisë së përkohshme të Vlorës, përfshiu vetëm ato zyra postare që nuk ndodheshin nën pushtimin grek, serb e malazez. Në veri kufizoheshin me Durrësin e Tiranën, në lindje me Elbasanin e Quksin dhe në jug me Vlorën. Kanë qenë vetëm 14 zyra postare, e më pas 11 të tilla, të cilat në njëfarë mënyre shpjegojnë dhe zonat ku shtrihej pushteti i shtetit të ri shqiptar.

Pullat e Modianos

Në historinë tonë të pullës postare shfaqet një emetim prej pesë vlerash, i cili gjendet i dhëmbëzuar dhe i padhëmbëzuar. Ato janë shtypur në Trieste dhe quhen të “Modianos”, një firmë kjo që i ka prodhuar në shtypshkronjën e saj. Me mbishkrimin sipër, “POSTA E SHQYPERIS˔ – 1912, dhe poshtë “POSTES”; në dy skajet fundore mban vlerën në frang. Në qendër është një shqiponjë e zezë mbi një sfond të kuq, me një kornizë rrethore të mbishkruar në frëngjisht, “INDIPENDENCE ALBANAISE”.

Kjo seri pullash paraprinë historinë, por nuk është vënë në qarkullim. Është prodhuar diku aty nga fundi i shkurtit të vitit 1913, në kohën kur në këtë qytet zhvillonte punimet Kongresi i 3-të Shqiptar, në përbërje të të cilit gjendej pothuaj gjithë pjesa aktive e atdhetarëve shqiptarë në diasporë, por që nuk kish asnjë tagër vendimmarrje e në të cilën nuk kish asnjë përfaqësues nga Qeveria e Përkohshme e Vlorës. Statusi i këtyre pullave mbetet i mistershëm, nuk dihet kush i porositi. Ajo që dihet është se ato nuk mbërritën asnjëherë në Vlorë. Legjendat e qarkulluara shpjegojnë tri arsye:

Së pari, nuk u vunë në qarkullim sepse shqiponja në pullë ishte me një kokë, ndryshe nga sa ishte simboli kombëtar. Ata që shpjeguan fillimisht mospërdorimin e pullave me këtë argument, mbrojtën edhe versionin se pullat mbërritën në Vlorë, gjë që nuk rezulton e vërtetë.

Së dyti, nuk u dorëzuan nga shtypshkronja e San Modianos sepse porositësi nuk pagoi paratë e prodhimit të pullave.

Së treti, porositësi nuk kishte asnjë autorizim dhe autoritet nga Qeveria Shqiptare, ndaj Qeveria e Përkohshme e Vlorës nuk i pranoi.

Me fillimin e Luftës së Parë Botërore, pullat u sekuestruan nga ushtria italiane dhe humbën pa lënë gjurmë. Ekzemplarë të marrë dhe të ruajtur nga tipografët, kohë më pas hynë në tregun dhe albumet e koleksionistëve filatelistë.

Pulla postare si histori dhe kulturë

Pulla e parë, që mbarte tërë tiparet: e dhëmbëzuar, e gomuar, me letër të filigranuar dhe që tregonte qartë identitetin, ishte një portret i Heroit Kombëtar, Gjergj Kastrioti Skënderbeut, sipër me mbishtypjen “SHQIPËNIA E LIR˔, e prodhuar në shtypshkronjën e Torinos, me porosi zyrtare të Qeverisë së Përkohshme. Emisioni i përbërë nga 6 vlera të emetuara në njësinë e re monetare, Frang e nën ndarjen e saj, qindar, u vu në qarkullim më 1 dhjetor 1913. Ishte emisioni i gjashtë në radhë i qeverisë së përkohshme, nga të cilat fillon kultura e koleksionimit në Shqipëri.

Që në fillimet e saj, interesi i koleksionimit të pullave të Postës Shqiptare ka qenë mjaft i madh, sidomos nga të huajt. Në shtypin e kohës përmenden agjentë tregtarë, si Okday, Freyse, Bickel, një përfaqësues i firmës “Borek”, etj., të cilët studiuesi John Phipps i përmend si agjentë tregtarë, rezidentë në Vlorë, Durrës e Shkodër. Gjashtë emisionet e para të pullave shënojnë dhe praktikat e para korruptive në pronën publike shqiptare, praktika që vazhdojnë e përsosen sot e gjithë ditën si drama të përhershme që zhvillohen në ekonominë e vendeve të varfra. Studiuesit Hartmman dhe Montader sjellin në botimet e tyre komentime të mjafta mbi pjesëmarrjen e zyrtarëve të qeverisë, si Nosi, Cilka e ndonjë tjetër, në tregtinë privatisht të pullave.

Pas emetimeve lokale që lulëzuan me shumë zell në periudhën e Luftës së Parë Botërore, fondi i vërtetë i pullave klasike shqiptare nis me emisionin e vitit 1922, të shoqëruara me pullat taksë, në të cilat, për herë të parë, fillon përdorimi i njësisë monetare “Lekë”. Emisioni “Ajror” është i fundit me vlerë koleksionimi në pullat klasike. Pas kësaj nis sundimi për 14 vjet në pulla i portretit të Ahmet Zogut, që përfundoi vetëm pasi Shqipëria ra nën pushtimin italian. Në ndihmë të zhvillimit të kulturës qytetare të koleksionimit të pullës postare erdhi në këtë periudhë hapja e dy dyqaneve filatelike në Korçë nga filatelistët Nikollaq Male, Anastas Manoli e Mihal Vangjeli. Ky i fundit, një të tillë e hapi pas Luftës së Dytë Botërore, në Tiranë.

Bazat e koleksionimit të pullës së Postës Shqiptare i hodhën koleksionisti shkodran Zef Prendushi, ministri i parë i Postave, Lef Nosi, drejtori i Postës së Shkodrës, Sadik Tirana, Nikollaq Zoi, Ndoc Gjinaj, Pashko Saraçi, Luigj Kromiqi, Dhori Koti, Nikollaq Zoi e Aurel Ballamaçi. Ata u pasuan nga brezi i mëpasshëm: Stilian Nosi, Kol Gjinaj, Idriz Fishta, Kozma Basho e Miçe Kaçaku, të cilët lanë një trashëgimi të madhe materiale e studime filatelike. Kjo trashëgimi kulturore ndiqet sot me kujdes e përkushtim nga Llambi Koçi, Nikolla Xharo, Vasil Xhitomi, Muharrem Gimjani, Jovan Basho, Kristaq Jorgji, Lorenc Kaçulini e shumë të tjerë, të cilët janë të prirë për të mos lejuar dremitjen e lënien në harresë të këtij pasioni, me kaq shumë vlera për shoqërinë.

Kultura e koleksionimit nën mëshirën e burokratëve

Ndërsa në Europë njeh përpos se zhvillim, në Shqipëri kultura e koleksionimit të pullës postare po vdes. E keqja po i vjen ngase Posta Shqiptare në vijimësi, si në administratat socialiste, ashtu dhe ato demokrate, ka harruar ose nuk njeh detyrën për ndihmën në këtë pjesë të kulturës kombëtare, ka shmangur pareshtur dialogun me filatelistët dhe zbaton në vijimësi praktika denigruese sa i përket ruajtjes së kulturës të koleksionimit të pullës. Më poshtë po rendis tri çështje që të drejtojnë në njohjen e së vërtetës së trishtë.

Në krye të radhës, duhet përmendur se Shqipëria dhe Posta Shqiptare është pjesë e listës së zezë të Bashkimit të Përbotshëm Postar, që përfshin ato vende që emetojnë emisione pullash që nuk kanë justifikim postar, që nxjerrin emisione pullash me karakter spekulativ në sasi të mëdha dhe me vlerë faciale të lartë. Është futur që në fillim të viteve ‘60 dhe nuk është hequr më nga kjo listë, sepse nga periudha e komunizmit e në vazhdimësi, nuk e ka parë pullën e postës si objekt jo vetëm tarifimi dhe kulturor, por e ka parë si objekt që rrit të ardhurat, duke shpërdoruar aspektin e tyre filatelik. Kodi Filatelik i detyron administratat postare që të hedhin në qarkullim aq pulla në sasi e vlerë, sa zarfe postohen për brenda e jashtë, të thjeshta e rekomande, gjë që tek ne kurrë nuk është mbajtur parasysh.

Së dyti, treguesi më kuptimplotë i sjelljes burokratike (që theksohet më sipër), është dukuria më se negative e këtyre viteve të fundit, e emetimit të pullës postare jo sipas datave përkujtimore që Komisioni Qendror i Pullës ka vendosur, po njëherësh, ku në një ose dy muaj dalin të gjitha emisionet, më se 14 në vit, duke humbur kështu përfundimisht funksionin kulturor të tyre.

Së treti, Shqipëria dhe administrata e saj postare, është e vetmja që deri tani nuk ka stenda ekspozimi të pullës, ndaj dhe këtu asnjëherë nuk është organizuar ndonjë ekspozitë e vërtetë. Me gjithë dëshirën e madhe që pati Shoqata e Filatelistëve të Shqipërisë, që me rastin e 100-vjetorit të Pavarësisë, të organizonte një ekspozitë me tërë vlerat e klasave të saj filatelike, nuk mundi ta bënte për mungesë të stendave të ekspozimit. Shpresat janë që në këtë 100-vjetor të pullës, posta të sigurojë stendat, duke bërë kështu të mundur të përurohet në pragun e festës, një ekspozim i tërë klasave filatelike. Pavarësisht prapambetjes në infrastrukturë që ka Shqipëria, kjo nuk i ka penguar filatelistët shqiptarë që të përfaqësohen e të konkurrojnë denjësisht në veprimtaritë ndërkombëtare të organizuara gjatë më se 20 vjetëve e deri në vitin 2012, ku morëm pjesë në konkurrimet ndërkombëtare të Parisit, Mariborit e Lisbonës. (Shqip)
Shtuar më 03/05/2013, ora 17:42

Shkruani komentin tuaj!
Të fundit nga kjo kategori